به گزارش خبرنگار تازه‌های اقتصاد، منابع خبری این روزها به کرات از کشته شدن بیش از ۱۱ هزار نفر در گرمای اروپا خبر داده‌اند نکته جالب اینکه هفته گذشته جدولی از گرم‌ترین شهرهای جهان که اغلب دمای بالای ۵۰ درجه داشتند منتشر شد و دراین میان هفت شهر از خطه جنوب ایران در لیست بودند.

واقعیت آن است که طی سال‌های اخیر اگرچه ممکن است تمام موارد در رسانه‌ها مطرح نشده باشد اما در ایران نیز عده‌ای بر اثر گرمازدگی راهی بیمارستان‌ها شده و حتی در مواردی جان خود را ازدست داده‌اند. نمود این وضعیت نیز در میان کارگران صنایع بویژه صنعت نفتی‌ها که در جنوب فعالیت دارند بیشتر است.

اعلام آمار مرتبط با کشته شدن کارگران بطور معمول باید از سه مجرای سازمان تامین اجتماعی، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی یا پزشکی قانونی منتشر شود و در سال‌های گذشته همواره جای آمارهای دقیق و متقن در این زمینه خالی بوده و تنها بر اساس اخباری که موردی منتشر شده‌اند می‌توان به قضاوت در این باره پرداخت.

بطور مثال بیستم مرداد ماه سال گذشته یک کارگر در پالایشگاه پارس جنوبی و دیگری در پتروشیمی بندر امام، هر دو در یک روز جان خود را بر اثر گرمازدگی از دست دادند. یک کارگر هم در همان روز راهی بیمارستان شد. کمی قبل‌تر، در ۲۵ تیرماه، کارگر دیگری در دزفول حین انجام کار در ماشین دچار گرمازدگی شد و جان داد؛ حتی در تهران نیز خبر فوت یک راننده تاکسی بر اثر گرما را داشتیم. با این وجود، آمار دقیقی از مرگ کارگران بر اثر گرمازدگی در دست نداریم و آنچه در رسانه‌ها منتشر می‌شود، احتمالا کمتر از چیزی است که در واقعیت اتفاق می‌افتد.

طبق اخبار رسمی، از ابتدای تابستان ۱۳۹۵ تا ابتدای شهریور سال گذشته، ۱۲ کارگر ساختمانی و صنعت فلزکاری و نفت و گاز در استان‌های خوزستان، بوشهر و هرمزگان به دلیل گرمازدگی در زمان کار، فوت کرده‌اند.

البته چنانچه اشاره شد این آمار قطعی نیست؛ تابستان هر سال، در استان‌های جنوبی تعداد زیادی از کارگران دچار گرمازدگی می‌شوند، تعدادی از کارگران به دلیل افت هوشیاری ناشی از گرمازدگی، دچار حوادث منجر به قطع عضو و نقص عضو و معلولیت می‌شوند، تعدادی نیز به دلیل شدت گرمازدگی، دچار ایست قلبی تنفسی می‌شوند و جان می‌بازند.

گرمازدگی زمانی اتفاق می‌افتد که حرارت مرکزی بدن به بیش از ۴۰ درجه سانتی‌گراد برسد. این افزایش حرارت با قرار گرفتن طولانی مدت در محیط گرم و فعالیت بدنی شدید و ناتوانی برای دفع حرارت ایجاد شده در بدن رخ می‌دهد. هر چه مدت حضور در محیط گرم یا شدت گرمای هوا یا شدت فعالیت بدنی در این محیط گرم بیشتر باشد، علائم گرمازدگی شدیدتر می‌شود. در آیین‌نامه‌های طب کار، گرمازدگی یک فوریت پزشکی محسوب می‌شود، چون ممکن است به حوادث پرضایعه و مرگ کارگر ختم شود.

تعطیلاتی که چاره ساز نیست

البته بطور معمول در روزهایی از سال که درجه هوا از حدی خاص گذر می‌کند معمولا در پی درخواست وزارت نیرو و هشدارهای سازمان هواشناسی، دولت دستور تعطیلی سراسری دو روزه برای ادارات سراسر کشور صادر می‌کند. با این‌حال این تعطیلی‌ها اغلب شامل بسیاری صنایع و مشاغل از جمله بخش عملیاتی صنعت نفت و گاز نمی‌شود.

گزارش و راهنمایی‌های فنی WHO و WMO که خود مؤید گزارش‌های اخیر سازمان بین‌المللی کار (ILO) است، نشان می‌دهد بیش از ۲.۴ میلیارد کارگر در سطح جهان در معرض گرمای بیش از حد قرار دارند و این روند منجر به بیش از ۲۲.۸۵ میلیون آسیب شغلی در هر سال می‌شود.

طبق گزارش ILO، سهم کارگران در معرض گرمای شدید از حدود ۶۵ درصد در سال ۲۰۰۰ به ۷۰ درصد یا بیشتر در سال‌های اخیر رسیده است. همچنین برآوردهای سازمان بین‌المللی کار نشان می‌دهد هر ساله، ۲۲.۸۵ میلیون آسیب شغلی، ۱۸۹۷۰ مورد مرگ و میر و ۲.۰۹ میلیون سال زندگی با ناتوانی مرتبط با قرار گرفتن در معرض گرمای بیش از حد در محل کار رخ می‌دهد. از سوی دیگر، با هر درجه سانتی‌گراد افزایش دما بهره‌وری کارگران بین ۲ تا ۳ درصد کاهش می‌یابد.

در سال ۱۳۹۵ کارشناسان بهداشت حرفه‌ای در گزارشی با عنوان «قوانین و استانداردهای کلیدی برای پیشگیری از بیماری‌های ناشی از گرما» اعلام کردند «مواجهه مداوم با درجه حرارت بالا و گرما ممکن است به بیماری‌های ناشی از گرما از جمله راش‌های حرارتی، سنکوپ گرمایی، کرامپ‌های عضلانی حاصل از گرما، گرمازدگی و شوک گرمایی منجر شود. شوک گرمایی، وخیم‌ترین نوع بیماری ناشی از گرماست و در محیط‌های کاری گرم و مرطوب و بر اثر کار فیزیکی سنگین و زمان‌های استراحت ناکافی رخ می‌دهد.

در شوک گرمایی ناشی از مواجهه محیطی، دمای مرکزی بدن به بالاتر از ۴۱ درجه سانتیگراد افزایش می‌یابد. ترتیب علائم شوک گرمایی شامل سردرد، اختلال در تکلم، رفتارهای عجیب و غریب، سرگیجه، خستگی، توهم، گرفتگی عضله، پریشانی و در نهایت کماست. شوک گرمایی یک حالت اورژانس پزشکی و نیازمند تشخیص فوری و مداخلات درمانی است. اگر دمای مرکزی بدن بسیار بالا برود، مرگ بر اثر اختلال در ارگان‌های حیاتی رخ می‌دهد.

ضروری است در استان‌های جنوبی در فصل گرم سال تدابیر ویژه مثل استفاده از پودرهای ORS که در شرایط از دست رفتن آب طبیعی بدن برای جبران به کارگران کمک می‌کند؛ به کار گرفته شود یا در ساعات کاری و تغذیه تغییراتی ایجاد شود و کارهایی که قابل انتقال است به نیمه دوم سال موکول شود.

بی‌توجهی به ایمنی جان کارگر را می‌گیرد نه گرما

سمیه گلپور، عضو انجمن صنفی کارگری در گفتگو با تازه‌های اقتصاد در این باره اظهار کرد: با نزدیک شدن فصل گرما، بار دیگر مسئله‌ای تکراری اما کمتر دیده‌شده در محیط‌های کار ایران پیش روی ما قرار می‌گیرد: کارگرانی که در گرمای شدید، زیر آفتاب مستقیم، در کارگاه‌های ساختمانی، پروژه‌های عمرانی، پالایشگاه‌ها، معادن، خدمات شهری، کشاورزی، راه‌سازی و بخش‌های پیمانکاری مشغول به کارند؛ بی‌آنکه سازوکار روشن، الزام‌آور و قابل نظارتی برای حفاظت از جان آنان در برابر گرما وجود داشته باشد.

وی با اشاره به آمار فوتی‌های این حوزه و جای خالی پیگیری‌های اثربخش حقوقی، متذکر شد: آنچه در رسانه‌ها بازتاب می‌یابد، به احتمال زیاد تنها بخشی از واقعیت است. بر پایه گزارش‌های رسمی منتشرشده، از ابتدای تابستان ۱۳۹۵ تا ابتدای شهریور ۱۴۰۴ دست‌کم ۱۲ کارگر در ایران در جریان کار و بر اثر گرمازدگی جان خود را از دست داده‌اند. این عدد، اگرچه تکان‌دهنده است، اما به‌احتمال زیاد فقط حداقل ثبت‌شده را نشان می‌دهد، نه همه واقعیت را.

گلپور افزود: مسئله فقط «گرما» نیست. آنچه این پدیده را مرگبار می‌کند، بی‌توجهی به ایمنی نیروی کار، ضعف اجرای قانون، اقتصاد غیررسمی، فقدان نظارت موثر و نابرابری عمیق میان گروه‌های مختلف شاغلان است. با این حال، این خطر هنوز در مناسبات رسمی کار، دستمزد، ایمنی و تعطیلی‌های اضطراری به‌درستی دیده نمی‌شود.

عضو انجمن صنفی کارگری همچنین اظهار کرد: از منظر قانونی، قانون کار ایران کارفرما را مکلف به تامین ایمنی و بهداشت محیط کار کرده است. بر اساس مقررات مربوط به حفاظت فنی و بهداشت کار، کارفرما باید وسایل و امکانات لازم برای صیانت از نیروی کار را فراهم کند و محیط کار را به‌گونه‌ای سامان دهد که سلامت کارگر در معرض خطر قرار نگیرد. در مورد کار در گرمای شدید، این تکلیف می‌تواند و باید شامل تامین آب آشامیدنی سالم و خنک، سایه‌بان، محل استراحت، لباس و تجهیزات مناسب، کاهش فشار کار، آموزش علائم گرمازدگی، پیش‌بینی زمان‌های استراحت و در موارد ضروری توقف کار باشد.

جای خالی نظارت

وی با اشاره به قوانین و دستورالعمل‌های این حوزه، تصریح کرد: افزون بر قوانین داخلی، باید به تعهدات بین‌المللی ایران نیز توجه کرد. ایران به مقاوله‌نامه شماره ۱۵۵ سازمان بین‌المللی کار درباره ایمنی و بهداشت شغلی پیوسته است. این مقاوله‌نامه صرفا یک توصیه عمومی نیست، بلکه یک تعهد حقوقی برای دولت ایران ایجاد می‌کند تا سیاست ملی منسجمی برای پیشگیری از حوادث و بیماری‌های ناشی از کار تدوین، اجرا و بازنگری کند. بر اساس روح و مفاد این مقاوله‌نامه، دولت و کارفرمایان موظف‌اند خطرهای قابل پیش‌بینی محیط کار را شناسایی و کنترل کنند. در نتیجه، وقتی خطر گرمای شدید در محیط‌های کاری روباز و مشاغل سخت از پیش قابل پیش‌بینی است، بی‌عملی در برابر آن نه فقط یک قصور مدیریتی، بلکه نوعی عدول از تعهدات قانونی داخلی و بین‌المللی است.

گلپور ادامه داد: با این همه، مسئله اصلی آن است که در عمل، ضوابط روشن و قابل اجرا درباره ساعت کار در دمای بالا، حد مجاز ادامه کار، زمان‌های استراحت اجباری و الزام به تغییر شیفت برای بسیاری از کارگران وجود ندارد یا دست‌کم به‌طور موثر اجرا و نظارت نمی‌شود. در بسیاری از کشورها، وقتی دما یا شاخص‌های ترکیبی گرما و رطوبت از سطح مشخصی بالاتر می‌رود، کارفرما موظف است ساعات کار را تغییر دهد، زمان استراحت را افزایش دهد، کار را به ساعات خنک‌تر روز منتقل کند یا حتی فعالیت را متوقف سازد. اما در ایران، به‌ویژه در بخش‌های پیمانکاری، تصمیم‌گیری اغلب سلیقه‌ای، موردی و تابع فشار کارفرما و تعهدات پروژه است.

وی گفت: نکته مهم این است که گرما فقط به‌طور مستقیم موجب شوک گرمایی و مرگ نمی‌شود. تنش گرمایی می‌تواند با کاهش هوشیاری، افت تمرکز، ضعف شدید جسمی و اختلال در عملکرد طبیعی بدن، زمینه‌ساز بسیاری از حوادث دیگر در محیط کار نیز باشد. به بیان دیگر، بخشی از حوادثی که ممکن است به نام سقوط، خطای انسانی یا نقص عملکرد ثبت شوند، در واقع می‌توانند ریشه در گرمازدگی و افت هوشیاری ناشی از آن داشته باشند. بنابراین ابعاد واقعی آسیب ناشی از گرما، از آنچه در آمارهای مستقیم مرگ بر اثر گرمازدگی دیده می‌شود، گسترده‌تر است.

گلپور تاکید کرد: یکی از خلأهای جدی در این حوزه، فقدان آمار رسمی، شفاف و تفکیک‌شده است. روشن نیست سالانه چه تعداد کارگر در ایران بر اثر گرمازدگی دچار حادثه، بیماری، بستری یا فوت می‌شوند. در ظاهر، منابعی مانند سازمان تامین اجتماعی، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و پزشکی قانونی می‌توانند مراجع ثبت این داده‌ها باشند، اما واقعیت این است که هنوز آمار منسجم و عمومی در این زمینه منتشر نمی‌شود. از سوی دیگر، بخش بزرگی از کارگران، به‌ویژه در حوزه ساختمان، خدمات، کشاورزی و برخی مشاغل پروژه‌ای، یا غیررسمی‌اند یا از پوشش بیمه‌ای کامل برخوردار نیستند. در نتیجه، فقدان آمار را نباید صرفا یک ضعف اداری دانست؛ این خود نشانه‌ای از بی‌پناهی بخش بزرگی از نیروی کار و دیده‌نشدن آنان در نظام حمایت رسمی است.

وی ادامه داد: این در حالی است که ایران از نظر اقلیمی در شمار کشورهایی قرار دارد که با افزایش دما، موج‌های گرمای طولانی‌تر و تشدید بحران اقلیمی مواجه است. استان‌هایی مانند خوزستان، بوشهر، هرمزگان، سیستان‌وبلوچستان، کرمان، ایلام، فارس و بخش‌هایی از مرکز کشور هر سال با دماهای بسیار بالا روبه‌رو هستند. در چنین شرایطی، کار در فضای باز بدون برنامه حفاظتی، صرفا یک سختی شغلی نیست؛ تهدید مستقیم جان کارگر است.

رئیس مستعفی کانون عالی انجمن‌های صنفی کارگران با مقایسه ایران با برخی کشورهای دارای شرایط مشابه جغرافیایی گفت: در بخشی از کشورهای گرمسیر و حاشیه خلیج فارس، با وجود انتقادهای جدی به وضعیت کارگران، دست‌کم در برخی ماه‌های سال برای کار در فضای باز در ساعات اوج گرما محدودیت‌هایی در نظر گرفته می‌شود. در برخی کشورها نیز کارفرمایان ملزم به رعایت دستورالعمل‌هایی درباره استراحت، دسترسی به آب، سایه، پایش وضعیت جسمی کارگران و آموزش مقابله با گرمازدگی هستند. در مقابل، در ایران هنوز بسیاری از کارگران ساختمانی، خدماتی، عمرانی و پروژه‌ای در ساعت‌هایی کار می‌کنند که حتی تردد عادی شهروندان در آن دشوار و خطرناک است.

خبرنگار: محبوبه نقره‌خامه