به گزارش خبرنگار تازه‌های اقتصاد، بازار روغن زیتون در سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ یکی از سخت‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر خود را پشت سر گذاشت. کاهش شدید تولید در جنوب اروپا، افزایش هزینه‌ها، جهش قیمت‌ها و نگرانی مصرف‌کنندگان، این محصول را از یک کالای روزمره به نمادی از بحران اقلیمی و فشار بر زنجیره غذایی تبدیل کرد.

اکنون، در میانه سال ۲۰۲۶، شواهد از آن حکایت دارد که بازار از فاز آشفتگی حاد خارج شده و به سمت تعادل حرکت می‌کند. با این حال، این تغییر صرفا یک بازگشت ساده به وضعیت عادی نیست؛ بلکه مرحله‌ای تازه است که در آن بهبود تولید، افت قیمت، تغییر رفتار مصرف‌کننده و تهدید مداوم تغییرات اقلیمی هم‌زمان در حال شکل دادن به آینده بازار هستند.

دوران بحران تمام شده است

شرکت اسپانیایی دئولئو، بزرگ‌ترین شرکت روغن زیتون جهان، اعلام کرده که چرخه بی‌ثباتی شدید سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ «به‌طور قطعی» پایان یافته است. به گفته «کریستوبال والدس» مدیرعامل این شرکت، بارش‌های مناسب‌تر در کشورهای تولیدکننده اصلی، به‌ویژه اسپانیا، باعث شده چشم‌انداز برداشت پیش رو بهتر شود و عرضه جهانی به وضعیت متوازن‌تری نزدیک شود. این ارزیابی مهم است، چون دئولئو به‌عنوان بازیگری بزرگ در بازار جهانی، تحولات را نه فقط از منظر تولید، بلکه از منظر فروش، قیمت‌گذاری و رفتار مصرف‌کننده نیز رصد می‌کند.

نشانه اصلی این چرخش را می‌توان در قیمت‌ها دید. بر اساس داده‌های رسمی کمیسیون اروپا، روند عمومی قیمت روغن زیتون در سال ۲۰۲۶ نزولی بوده و بازار از سطح التهاب شدید فاصله گرفته است.

در داشبورد رسمی بازار روغن زیتون اتحادیه اروپا، میانگین ملی قیمت روغن زیتون فرابکر در اسپانیا تا ۶ مه ۲۰۲۶ حدود ۴.۲۴ یورو به ازای هر کیلوگرم ثبت شده است. این رقم به‌مراتب پایین‌تر از اوج تاریخی دوران بحران است و نشان می‌دهد بازار، دست‌کم در کوتاه‌مدت، به شرایطی قابل‌پیش‌بینی‌تر رسیده است.

CNBC نیز در گزارش خود به رقمی در حدود ۳.۹ یورو به ازای هر کیلوگرم برای روغن زیتون فرابکر در اسپانیا اشاره کرده است؛ تفاوتی که احتمالاً به تفاوت زمان ثبت داده‌ها و نوع مرجع آماری مربوط می‌شود، اما در هر دو حال، جهت کلی بازار یکسان است: افت محسوس نسبت به دوران اوج قیمت‌ها.

خشکسالی چگونه بازار را به هم ریخت؟

برای درک اهمیت این کاهش قیمت، باید به سال‌های بحران بازگشت. موج‌های گرمای شدید و خشکسالی مداوم در جنوب اروپا، به‌ویژه در اسپانیا، بخش بزرگی از محصول زیتون را از بین برد و عرضه جهانی را به‌شدت محدود کرد. نتیجه، جهش قیمتی کم‌سابقه‌ای بود که هم بازار عمده‌فروشی و هم سبد مصرف خانوار را تحت فشار قرار داد.

در همین رابطه، رویترز نیز در گزارش خود از بحران خشکسالی اسپانیا نشان داده بود که افت تولید مستقیماً قیمت‌های جهانی را بالا برده و حتی تقاضا را نیز تحت تأثیر قرار داده است.

در گزارش دیگری، همین خبرگزاری به نقل از دئولئو نوشت که در سال ۲۰۲۴ نیز قیمت‌ها همچنان بالا مانده بودند و بازار به دلیل تداوم آسیب‌های خشکسالی، امکان بازگشت سریع به تعادل را نداشت.

این در حالی است که با تعدیل قیمت‌ها، تقاضا نیز نشانه‌هایی از احیا بروز داده است. دئولئو می‌گوید تثبیت عرضه باعث شده پیش‌بینی‌پذیری بیشتری در زنجیره ارزش ایجاد شود و همین مسئله به بازگشت تقاضای خانوارها در بازارهای مختلف کمک کرده است. این یعنی مصرف‌کننده‌ای که در اوج بحران به دلیل گرانی از خرید روغن زیتون فاصله گرفته بود، حالا دوباره به بازار برمی‌گردد.

رشد فروش با کمک بسته‌بندی در بازار آمریکا

یکی از جالب‌ترین بخش‌های این تغییر، بازار ایالات متحده است. دئولئو می‌گوید شمار خانوارهای خریدار روغن زیتون در آمریکا در همه سطوح درآمدی افزایش یافته و بخشی از این رشد به کاهش قیمت‌ها مربوط است.

اما این تنها عامل نیست. به گفته این شرکت، بازطراحی بسته‌بندی و عرضه روغن زیتون در بطری‌های فشاری و کاربردی، نقش مهمی در رشد فروش داشته است. دئولئو حتی می‌گوید این نوع بسته‌بندی اکنون حدود ۴۰ درصد از رشد این رده کالایی را در آمریکا رقم می‌زند. این نکته نشان می‌دهد که بازار روغن زیتون دیگر صرفا تابع تولید و آب‌وهوا نیست، بلکه به نوآوری در سبک مصرف و بازاریابی نیز وابسته شده است.

از منظر تجارت نیز آمریکا بازاری کلیدی است. پیشتر رویترز گزارش داده بود که اسپانیا حدود ۴۰ درصد روغن زیتون جهان را تولید می‌کند و سالانه نزدیک به ۱۸۰ هزار تن به آمریکا صادر می‌کند؛ عددی که اهمیت این بازار را برای تولیدکنندگان اسپانیایی روشن می‌کند.

تجارت بهتر شده، اما بازار هنوز حساس است

شورای بین‌المللی زیتون نیز در گزارش آماری آوریل ۲۰۲۶ از بهبود نسبی تجارت و آرام‌تر شدن قیمت‌ها در مقایسه با دوران اوج بحران خبر داده است. داده‌های این نهاد نشان می‌دهد که در برخی بازارهای مهم، واردات و مصرف رو به رشد است و فشار شدید سال‌های قبل تا حدی کاهش یافته است.

در مقابل این خوش‌بینی نسبی، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد با احتیاط بیشتری به بازار نگاه می‌کند. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) در گزارش ویژه خود درباره روغن زیتون تصریح می‌کند که افت قیمت‌ها نتیجه بهبود عرضه در فصل ۲۰۲۴/۲۵ بوده، اما ثبات فصل ۲۰۲۵/۲۶ همچنان به شرایط آب‌وهوایی وابسته است.

همین ارزیابی در گزارش «چشم‌انداز غذا» نیز دیده می‌شود؛ جایی که فائو از ثبات نسبی در کوتاه‌مدت سخن می‌گوید، اما هشدار می‌دهد که گرمایش، اختلال در بارش، کمبود آب و فشارهای محیطی می‌توانند دوباره بازار را دچار کمبود عرضه و جهش قیمت کنند.

فائو در عین حال تأکید کرده که هرچند تولید جهانی بسیاری از کالاهای غذایی افزایش یافته، پایداری این روند همچنان به وضعیت اقلیمی بستگی دارد.

مسئله فقط یک شوک موقت نیست

تحقیقات علمی تازه نیز نشان می‌دهد که بحران روغن زیتون را نباید صرفاً یک نوسان موقتی دانست. مطالعه‌ای منتشرشده در مجله نیچر هشدار می‌دهد که تولید زیتون در قرن بیست‌ویکم بیش از پیش در معرض تنش آبی و افت پایداری اقلیمی قرار دارد. این یافته به زبان اقتصادی یعنی حتی اگر بازار امروز آرام‌تر شده باشد، بنیان‌های تولید هنوز ضعیف و آسیب‌پذیرند.

بازار جهانی روغن زیتون اکنون از مرحله بحران حاد فاصله گرفته و به سمت نوعی تعادل نسبی حرکت کرده است. بهبود بارش‌ها، چشم‌انداز برداشت بهتر، کاهش محسوس قیمت‌ها و احیای تقاضا، به‌ویژه در بازارهایی مانند آمریکا، همه نشانه‌های این چرخش‌اند. با این حال، این ثبات هنوز عمیق و تضمین‌شده نیست.

تفاوت در داده‌های قیمتی منابع مختلف، حساسیت بازار به آب‌وهوا و هشدارهای نهادهای بین‌المللی و علمی، همگی نشان می‌دهند که روغن زیتون از بحران فوری بیرون آمده، اما هنوز از بحران ساختاری رها نشده است. به بیان دیگر، بازار فعلا آرام‌تر شده، اما آینده آن همچنان به آسمان، باران و توان سازگاری صنعت وابسته است.