به گزارش خبرنگار تازه‌های اقتصاد، در روزهای گذشته، فروش ارز اربعین با انتقادهایی درباره قیمت دینار و تفاوت آن با بازار آزاد همراه شد. با این حال، بررسی سازوکار عرضه ارز نشان می‌دهد بخش مهمی از این انتقادها به نحوه اجرای طرح در روزهای ابتدایی بازمی‌گردد؛ در حالی که تغییر شیوه تأمین ارز، بیش از آنکه با هدف ارزان‌فروشی باشد، برای حذف رانت و کاهش تقاضای غیرواقعی طراحی شده است.

در روز نخست عرضه، یکی دو بانک عامل دینار عراق را با نرخ حدود ۱۲۷ تومان به فروش رساندند؛ نرخی که از بازار آزاد بالاتر بود و انتقاداتی را به همراه داشت. اما از روز بعد نرخ عرضه به حدود ۱۱۹ تومان کاهش یافت. لازم به ذکر است که ارز توسط خود بانک‌ها تامین شده بود و بانک مرکزی دخالتی در این فرآیند نداشته است. در ادامه اما بانک مرکزی اعلام کرد مابه‌التفاوت پرداختی خریداران اولیه باید از سوی بانک‌های عامل به آنها بازگردانده شود. بنابراین اختلاف قیمت، ناشی از اجرای اولیه طرح بوده و قرار نیست هزینه آن بر دوش متقاضیان باقی بماند.

چرا شیوه عرضه تغییر کرد؟

یکی از نکاتی که در بسیاری از انتقادها کمتر مورد توجه قرار گرفت، تفاوت سازوکار امسال با سال‌های گذشته است. برخلاف تصور عمومی، بانک مرکزی امسال مستقیماً ارز اربعین را عرضه نکرده است. طبق دستورالعمل جدید، بانک‌ها و صرافی‌های مجاز از منابع ارزی خود و با نرخ توافقی اقدام به فروش دینار می‌کنند.

تغییر سیاست ارزی اربعین، ریشه در تجربه سال‌های گذشته دارد. آمارها نشان می‌دهد در سال ۱۴۰۲ حدود ۳۰۰ هزار نفر و در سال ۱۴۰۳ نزدیک به ۵۰۰ هزار نفر پس از دریافت ارز اربعین، از کشور خارج نشدند. برآوردها از سال گذشته نیز از حدود ۳۵۰ هزار مورد مشابه حکایت دارد. در مجموع طی سه سال اخیر بیش از یک میلیون و ۱۰۰ هزار نفر ارز زیارتی دریافت کرده‌اند، اما سفری انجام نداده‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد اختلاف قیمت میان ارز دولتی و بازار، انگیزه‌ای برای دریافت ارز بدون نیاز واقعی ایجاد کرده بود.

حذف رانت، نه حذف حمایت

بر همین اساس، سیاست امسال بر مبنای نرخ توافقی و نزدیک به قیمت بازار طراحی شد تا انگیزه کسب سود از اختلاف نرخ کاهش یابد. منتقدان معتقدند این شیوه مزیت قیمتی ارز اربعین را کم کرده است، اما در مقابل، کارشناسان اقتصادی می‌گویند کاهش فاصله نرخ‌ها احتمال شکل‌گیری تقاضای غیرمصرفی را نیز کاهش می‌دهد و باعث می‌شود منابع ارزی بیشتر در اختیار زائران واقعی قرار گیرد.

فاصله نرخ‌ها؛ منشأ تقاضای غیرواقعی

آلبرت بغزیان، کارشناس مسائل اقتصادی، معتقد است فلسفه تغییر شیوه عرضه ارز اربعین را باید در تجربه سال‌های گذشته جست‌وجو کرد. به گفته او، هر زمان فاصله قابل توجهی میان نرخ عرضه ارز و قیمت بازار وجود داشته باشد، انگیزه استفاده از این اختلاف قیمت نیز افزایش می‌یابد و بخشی از تقاضا دیگر مصرفی نخواهد بود.

بغزیان می‌گوید در سال‌های گذشته بخشی از متقاضیان نه به دلیل نیاز واقعی به سفر، بلکه برای بهره‌برداری از اختلاف نرخ ارز اقدام به دریافت ارز اربعین می‌کردند. به گفته او، حتی در مواردی افراد با سفرهای کوتاه یا صرفاً عبور از مرز، شرایط دریافت ارز را فراهم می‌کردند تا از سود ناشی از این اختلاف قیمت بهره‌مند شوند.

این کارشناس اقتصادی معتقد است حذف این اختلاف قیمت علاوه بر کاهش تقاضای غیرضروری برای ارز، موجب می‌شود خدمات‌رسانی به زائران واقعی نیز با سهولت بیشتری انجام شود، زیرا بخشی از ازدحام ایجادشده در سال‌های گذشته ناشی از حضور افرادی بود که تنها برای استفاده از اختلاف نرخ به دنبال دریافت ارز بودند.

بغزیان همچنین با اشاره به امکان ثبت درخواست به صورت غیرحضوری، تأکید می‌کند الکترونیکی شدن فرآیندها علاوه بر کاهش مراجعات حضوری، امکان نظارت و رصد اطلاعات را افزایش می‌دهد و احتمال بروز تخلف یا سوءاستفاده را نسبت به روش‌های سنتی کمتر می‌کند.