به گزارش خبرنگار تازه‌های اقتصاد، طی هفته‌های اخیر نیز فهرستی از ۳۹ محصول کشاورزی که در لیست معافیت از ممنوعیت صادرات قرار گرفته‌اند، منتشر شده است که در این فهرست، محصولات و اقلام کشاورزی متنوعی از جمله نخود فرنگی، انواع سبزیجات تازه، سرد شده یا منجمد، پیاز، قارچ خوراکی، انجیر خشک، زالزالک، انواع میوه مانند انار، به و برخی مرکبات، زعفران، شیره و عصاره رازک، روغن پالم، برخی چربی‌های صنعتی و انواع خاصی از سرکه به چشم می‌خورد.
طبق گزارش «تجارت محصولات کشاورزی ایران در پنج ماه نخست سال ۱۴۰۵» که از سوی مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب ارائه شده؛ اگرچه صادرات محصولات کشاورزی تا پایان مرداد ماه امسال ترازی حدود ۴.۵ میلیارد دلار منفی داشته؛ اما در این مدت شاهد صادرات ۲.۴ میلیون تنی به ارزش ۱.۵ میلیارد دلار بوده‌ایم.
نکته قابل توجه آنکه از میان محصولات صادراتی از نظر ارزش ۴۳ درصد مربوط به محصولات باغی بوده و از نظر وزنی ۶۰ درصد صادرات را محصولات زراعی در بر گرفته که این روند ضرورت حرکت به سمت صادرات فرآوری‌شده با ارزش افزوده بالاتر را برجسته می‌کند.
طبق گزارش ارائه شده محصولات باغی ۴۳.۱ درصد، محصولات زراعی ۲۹.۱ درصد، دام و طیور ۲۴.۷ درصد و شیلات ۴.۰۱ درصد از ترکیب صادرات حوزه کشاورزی را به خود اختصاص داده‌اند.
مهمترین محصولات صادراتی حوزه کشاورزی کدامند؟
پسته با ۱۳۵ میلیون دلار همانند گذشته محبوب‌ترین محصول ایران در بازارهای جهانی بوده و گوجه فرنگی با ۱۰۲ میلیون دلار ارزآوری، دومین محصول سردمدار صادراتی است. پس از آن به ترتیب شیرخشک(۸۸ میلیون دلار)، خرما (۶۷ میلیون دلار)، ماهی و میگو(۵۹ میلیون دلار)، پنیر و کشک(۵۸ میلیون دلار)، هندوانه(۴۹ میلیون دلار)، گیلاس و آلبالو(۴۶ میلیون دلار)، کره(۴۶ میلیون دلار) و زعفران با ۴۱ میلیون دلار دیگر محصولاتی هستند که در جدول ۱۰تایی‌های برتر صادراتی قرار می‌گیرند.
محصولات کشاورزی ایران به کدام بازارها می‌روند؟
در میان مقاصد صادراتی عراق با واردات ۵۵۵ میلیون دلاری اولین مشتری ایران است که با ۳۶درصد ارزش و ۵۰ درصد وزن، مقصد نخست صادرات محصولات کشاورزی بوده و پنج کشور نخست حدود دوسوم صادرات را جذب کرده‌اند.
پس از آن روسیه (۱۴۹ میلیون دلار)، افغانستان (۱۱۴میلیون دلار)، پاکستان(۹۹ میلیون دلار)، ترکیه(۹۶ میلیون دلار)، امارات متحده(۸۰ میلیون دلار)، هند(۶۴ میلیون دلار)، عمان(۴۸ میلیون دلار)، آذربایجان(۴۶ میلیون دلار) و ازبکستان(۳۲ میلیون دلار) دیگر خریداران تولیدات کشاورزی ایران بوده‌اند و ۲۵۶ میلیون دلار نیز از این محصولات به سایر کشورها صادر شده است.
صادرات محصولات کشاورزی را قربانی نوسانات بازار داخل نکنیم
هامان هاشمی، نایب‌رئیس دوم کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی ایران در گفت‌وگویی با تازه‌های اقتصاد، به ظرفیت‌های این عرصه و موانع و محدودیت‌های موجود اشاره کرده و درباره وضعیت صادرات محصولات کشاورزی در شرایط جنگی و ضرورت استفاده از ظرفیت این بخش برای ارزآوری اظهار کرد: موضوع صادرات محصولات کشاورزی را باید از میزان مصرف داخلی جدا کنیم. البته شرایط جنگی با شرایط تحریمی متفاوت است. ما بیش از چهار دهه تجربه تحریم داشته‌ایم، اما در شرایط جنگی ممکن است برخی تصمیمات با هدف حل مشکلات کوتاه‌مدت اتخاذ شوند. بنابراین نمیتوان همه این تصمیم‌ها را صرفاً با معیارهای بلندمدت ارزیابی کرد.
وی افزود: باید به‌عنوان یک اصل بپذیریم که صادرات محصولات کشاورزی نباید تابع نوسانات مقطعی بازار داخلی باشد. صادرات به این معنا نیست که در بازار کشورهای هدف با یک اقیانوس آبی و بدون محدودیت مواجه هستیم و هر زمان اراده کنیم، می‌توانیم محصول خود را به آن بازارها ارسال کنیم.
هاشمی ادامه داد: ورود یک محصول ایرانی به بازار یک کشور دیگر، مستلزم شناخت ظرفیت‌های بازار هدف و طی مراحل متعددی از جمله بازارگردی، بازارشناسی و بازاریابی است. پس از ایجاد اعتماد به محصول ایرانی و بازرگان کشورمان، فرایند خرید، فروش و صادرات آغاز می‌شود.
وی تصریح کرد: اگر در جریان این فرایند، بازار داخلی کشور با مشکلاتی مواجه شود، حتی اگر این مشکلات به‌حق باشند، نمیتوان آن‌ها را به مانعی برای تعهدات صادراتی تبدیل کرد. بازار هدف نمی‌تواند وضعیت تأمین کالای خود را بر اساس سیاست‌های داخلی کشور دیگری تنظیم کند. اگر طرف خارجی اطمینان نداشته باشد که ما تأمین‌کننده‌ای پایدار هستیم، به هیچ عنوان امکان حضور مستمر در بازار خود را به ما نمی‌دهد.
توقف صادرات، اولین راهکار نیست
نایب‌رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی ایران با اشاره به ضرورت برنامه‌ریزی برای مصرف داخلی و ظرفیت‌های صادراتی کشور گفت: طبیعی است که در برنامه‌ریزی‌های صادراتی، میزان مصرف داخلی و ظرفیت تولید محصولات را در نظر بگیریم. همچنین باید محصولاتی را انتخاب کنیم که از نظر اقلیمی و کیفیت تولید، ظرفیت مناسبی در کشور دارند و اساساً امکان تولید صادرات‌محور آن‌ها فراهم است.
وی افزود: با این حال، اگر به هر دلیلی بازار داخلی با مشکل مواجه شد، نخستین و ساده‌ترین راه‌حل نباید بستن مسیر صادرات باشد. باید به راهکارهای جایگزین فکر کنیم. برای مثال، ممکن است بتوانیم در یک بازه کوتاه‌مدت، کمبود بازار داخلی را از طریق واردات مقطعی جبران کنیم، اما نباید چرخه پایدار صادرات کشور را دچار اختلال کنیم.
هاشمی با بیان اینکه این موضوع یکی از معضلات اصلی تجار و بازرگانان کشور است، اظهار کرد: در کشورهای موفق در حوزه صادرات، ممکن است یک شرکت یا بازرگان برای صادرات محصولی قرارداد بسته باشد. در مقطعی، به دلیل نیاز داخلی، ضرورت تأمین همان محصول به وجود می‌آید. در چنین شرایطی، آن شرکت از بازار خارجی محصول جایگزین تأمین می‌کند، اما اجازه نمی‌دهد فرایند صادرات و تعهداتش دچار شکست شود.
ضرورت تغییر الگوی تولید بر اساس مزیت‌های اقلیمی
وی در بخش دیگری از صحبت‌های خود با تأکید بر نقش اقلیم در تولید محصولات کشاورزی گفت: اساس تولید در بخش کشاورزی به اقلیم وابسته است. در این بخش، شرایط اقلیمی بیش از بسیاری از حوزه‌های دیگر اهمیت دارد. بنابراین اگر کشوری مانند ایران به دلیل شرایط اقلیمی امکان تولید محصولاتی با ارزش صادراتی و ارزآوری بالاتر را دارد، نباید برای تأمین مصرف داخلی، الزاماً به سراغ تولید همان محصولات برود.
هاشمی ادامه داد: می‌توانیم محصولاتی را که امکان فروش گران‌تر و صادرات آسان‌تری دارند، با کیفیت مورد قبول بازارهای بین‌المللی تولید کنیم. در مقابل، برای تأمین نیاز داخلی نیز می‌توانیم از محصولات جایگزین با کیفیت و استاندارد مناسب استفاده کنیم.
وی افزود: این موضوع کاملاً قابل اندازه‌گیری و برنامه‌ریزی است. باید بررسی کنیم تولید کدام محصولات در کشور مزیت بیشتری دارد و کدام کالاها را می‌توان با قیمت مناسب‌تری از بازارهای خارجی تأمین کرد. به این ترتیب، می‌توان از ظرفیت اراضی مرغوب کشور برای تولید محصولات دارای ارزش صادراتی بالاتر استفاده کرد و نیاز داخلی را نیز از مسیرهای جایگزین تأمین کرد.
هاشمی با اشاره به اینکه به دلیل تنش‌های موجود در دیپلماسی سیاسی، کمتر به این موضوع پرداخته شده است، گفت: یکی از مشکلات تولید داخل این است که اگر برای کشاورزان ظرفیت صادراتی مشخص و پایداری تعریف نشود، با چالش‌های جدی مواجه می‌شوند و تاکنون این اتفاق به شکل سیستماتیک رخ نداده است.
تولید بیشتر نباید به زیان کشاورز تمام شود
نایب‌رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی ایران با اشاره به مشکلات ناشی از نبود برنامه‌ریزی صادراتی برای محصولات کشاورزی اظهار کرد: کشاورزان با زحمات خود و همراهی کارشناسان، نیروی کار، کارگران و دستگاه‌های دولتی، محصولی را تولید می‌کنند. گاهی با برداشت مناسب و افزایش قابل توجه تولید مواجه می‌شویم، اما به دلیل نبود ریل‌گذاری درست در صادرات، حجم محصول در بازار داخلی افزایش پیدا می‌کند و بازار اشباع می‌شود.
وی افزود: در چنین شرایطی، کشاورزی که تولید بیشتری داشته، به جای تشویق، عملاً تنبیه می‌شود. محصول او با قیمت پایین‌تری خریداری می‌شود و قیمت بازار نیز تحت فشار قرار می‌گیرد. این وضعیت با تمام مفاهیم مدیریتی در حوزه بهره‌وری در تناقض است.
هاشمی ادامه داد: کشاورزی که از منابع ملی و منابع خدادادی بهتر استفاده کرده، دانش فنی و تکنیک مناسب‌تری به کار گرفته و محصول بیشتری تولید کرده است، نباید با قیمت‌شکنی و زیان مواجه شود. متأسفانه در سال‌های مختلف شاهد بوده‌ایم که به دلیل نبود بازار مناسب، برخی کشاورزان حتی محصول خود را برداشت نمی‌کنند و متحمل خسارت‌های سنگین می‌شوند.
وی تصریح کرد: اینجاست که اهمیت نقشه راه صادرات مشخص می‌شود. ما باید بپذیریم محصولی که در بخش کشاورزی تولید می‌کنیم، در بسیاری از موارد قابلیت نگهداری طولانی‌مدت ندارد و فسادپذیر است. به همین دلیل، موضوع رفع تعهد ارزی در بخش کشاورزی باید به یکی از اولویت‌های سه قوه تبدیل شود.
رفع تعهد ارزی؛ اولویت اصلی صادرات محصولات کشاورزی
هاشمی با تأکید بر تفاوت ماهیت صادرات محصولات کشاورزی با سایر کالاها گفت: در سال‌های اخیر درباره موضوع رفع تعهد ارزی صحبت‌های زیادی شده است، اما لازم است به‌طور مشخص بر اهمیت این موضوع در بخش کشاورزی تأکید کنم. ما با محصولی زنده و فسادپذیر سروکار داریم. بنابراین باید جذابیت صادراتی محصولات کشاورزی نسبت به سایر کالاها متفاوت دیده شود تا بتوانیم بهره‌وری را افزایش دهیم و محصولات تولیدشده را به‌سرعت روانه بازار کنیم.
وی خلأ مربوط به رفع تعهد ارزی در بخش کشاورزی را بسیار پررنگ دانست و افزود: تا زمانی که این مشکل حل نشود و بخشنامه‌های محدودکننده در این حوزه اصلاح نشوند، صادرات نمی‌تواند به جایگاه واقعی خود برسد.
هاشمی تأکید کرد: باید میان صادرات محصولات کشاورزی، به‌ویژه محصولاتی که ماهیت تازه‌خوری دارند، با سایر کالاهای صادراتی تفاوت قائل شویم. در صادرات برخی کالاها، اگر شرایطی پیش بیاید، بازرگان ممکن است آسیب کمتری ببیند، اما در محصولات فسادپذیر، تأخیر و محدودیت می‌تواند خسارت جدی ایجاد کند.
ظرفیت ایران برای تبدیل شدن به قطب تولید محصولات کشاورزی
نایب‌رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی ایران با اشاره به ظرفیت‌های اقلیمی کشور، اظهار کرد: ایران کشور پهناوری است و از شرایط اقلیمی بسیار مناسبی برخوردار است. ما در استان‌های مختلف، اقلیم‌های متفاوتی را به‌صورت هم‌زمان در اختیار داریم. به همین دلیل می‌توانیم یکی از بهترین تولیدکنندگان محصولات کشاورزی و از تولیدکنندگان محصولات باکیفیت در منطقه باشیم.
وی افزود: از سوی دیگر، بازار بسیار مناسبی در شمال کشور و در حوزه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) داریم. در جنوب نیز بازار کشورهای حوزه خلیج فارس و کشورهای عربی این منطقه، فرصت بسیار بزرگی برای حضور در سبد غذایی آن‌ها فراهم کرده است.
هاشمی ادامه داد: با وجود این ظرفیت‌ها، هنوز نتوانسته‌ایم به اندازه توانمندی و ظرفیت‌های اقلیمی و خدادادی کشور از بازارهای منطقه استفاده کنیم که این مسئله قطعاً به تصمیمات مدیریتی ما بازمی‌گردد.
ظرفیت بازارهای منطقه‌ای و ضرورت استفاده از دیپلماسی اقتصادی
هاشمی با اشاره به ظرفیت بازار کشورهای همسایه گفت: بسیاری از کشورهای دنیا با برنامه‌ریزی هدفمند، تولید خود را بر اساس نیاز بازارهای هدف و حتی هرم جمعیتی آن‌ها تنظیم می‌کنند. برای مثال، کشور هند در نزدیکی ما قرار دارد و ما با دسترسی نسبتاً آسان می‌توانیم از ظرفیت بازار یک میلیارد و چندصد میلیونی این کشور استفاده کنیم.
وی افزود: بسیاری از کشورها برنامه‌های توسعه صادراتی خود را بر پایه بازار کشورهای CIS تنظیم می‌کنند؛ زیرا این کشورها به دلیل شرایط اقلیمی، امکان تولید بسیاری از محصولات موجود در سبد غذایی خود را ندارند.
هاشمی ادامه داد: کشورهای حوزه خلیج فارس نیز به دلیل شرایط اقلیمی، امکان تولید برخی محصولات را ندارند و ناچار به واردات هستند. در واقع، ایران در موقعیت جغرافیایی مناسبی قرار گرفته است. ما از ظرفیت‌های لجستیکی و اقلیمی خوبی برخورداریم و می‌توانیم با استفاده از دیپلماسی سیاسی و اقتصادی، نقش پررنگ‌تری در این بازارها داشته باشیم.
وی تصریح کرد: نکته مهم این است که باید یک بار برای همیشه این فرصت را برای خودمان بازتعریف کنیم و با برنامه‌ریزی مشخص به سراغ بازارهای هدف برویم.
حتی در شرایط جنگی نیز امکان توسعه صادرات کشاورزی وجود دارد
نایب‌رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی ایران در پاسخ به این پرسش که آیا در شرایط فعلی، با وجود وضعیت نه جنگ و نه صلح و محدودیت‌های تردد مرزی، امکان جبران عقب‌ماندگی‌های صادراتی وجود دارد، گفت: غذا موضوعی اساسی برای تمام کشورهای دنیاست. بر اساس کنوانسیون‌های بین‌المللی نیز محصولات غذایی با محدودیت‌های تحریمی مشابه بسیاری از کالاهای دیگر مواجه نیستند. بنابراین اگر ریل‌گذاری درستی داشته باشیم، حتی در شرایط فعلی هم می‌توانیم از ظرفیت صادرات محصولات کشاورزی استفاده کنیم.
وی افزود: در این زمینه دو موضوع اهمیت دارد. نخست، تغییر نگاه کلی به ظرفیت‌های بخش کشاورزی و دوم، حل مسئله رفع تعهد ارزی در کوتاه‌مدت.
هاشمی تأکید کرد: نکته مهم این است که وقتی درباره ظرفیت صادراتی کشور صحبت می‌کنیم، باید به برند صادراتی ایران نیز توجه داشته باشیم. هدف ما باید این باشد که محصول ایرانی را به‌عنوان کالایی باکیفیت در بازارهای خارجی معرفی و برای آن برندسازی کنیم.
ناگفته نماند که در سال جاری و به دنبال وقوع جنگ و قرار گرفتن در شرایط محاصره؛ مسئولان به کرات تاکید کرده‌اند که از قبل تدارکات لازم در راستای تامین نیازهای اساسی مردم صورت گرفته و در این زمینه جای نگرانی نیست. در هشت ماه گذشته نیز تجربه‌ای از کمبود محصول در بازار ثبت نشده و حال که بحث صادرات محصولات کشاورزی مطرح است قطعا نیاز است درباره کالاهایی مانند پیاز که مصرف عمومی دارند، حساسیت‌های مربوطه نیز لحاظ شود تا صادرات بهانه‌ای برای گرانی این کالا در بازار نشود اما جدا از این مسئله در سیاست‌گذاری کلان، بهره گیری از ظرفیت بخش کشاورزی به ویژه در شرایط حساس فعلی موضوعی است که می‌تواند دستاوردهای متعددی به همراه داشته باشد.
نظر شما