به گزارش خبرنگار تازه‌های اقتصاد، با نزدیک شدن به روزهای سرد سال و افزایش نگرانی‌ها درباره تأمین پایدار انرژی، موضوع سوخت‌رسانی به نیروگاه‌های حرارتی بار دیگر در کانون توجه صنعت برق قرار گرفته است. در شرایطی که افزایش مصرف گاز در بخش خانگی و محدودیت‌های تأمین این سوخت می‌تواند سهم نیروگاه‌ها از شبکه گاز را تحت تأثیر قرار دهد، استفاده از سوخت مایع به‌عنوان سوخت جایگزین در دستور کار قرار می‌گیرد؛ راهکاری که اگرچه به تداوم تولید برق کمک می‌کند، اما در صورت استفاده از مازوت، پرسش‌های مهمی درباره هزینه‌های زیست‌محیطی، سلامت عمومی و الزامات فنی نیروگاه‌ها مطرح می‌شود.
استفاده از سوخت مایع، گازوئیل و مازوت به دلیل ناترازی گاز، امری غیرقابل‌انکار است؛ اما باید توجه داشت که از میان ۱۴۹ نیروگاه برق کشور، تنها ۱۶ نیروگاه مازوت‌سوز وجود دارد که از این تعداد، در فصل سرد سال تنها ۱۴ نیروگاه از مازوت استفاده می‌کنند. با این حال، استفاده از سوخت مازوت همواره با چالش‌هایی همراه است.
این در حالی است که تنوع‌بخشی به سبد سوخت نیروگاه‌ها یکی از مؤلفه‌های اصلی امنیت انرژی در سایر کشورها به شمار می‌آید. وابستگی بیش از اندازه به یک منبع سوخت، نیروگاه‌ها را در برابر محدودیت عرضه، نوسانات قیمت و بحران‌های تأمین انرژی آسیب‌پذیر می‌کند. به همین دلیل، کشورهای مختلف با ترکیبی از گاز طبیعی، زغال‌سنگ، نفت، انرژی هسته‌ای، برق‌آبی و منابع تجدیدپذیر، به دنبال افزایش پایداری تولید برق هستند.
هزینه‌های پنهان مازوت‌سوزی برای صنعت برق
اکنون کشور ما به دلیل شرایط پیش‌آمده، بخشی از گاز تولیدی خود را از دست داده و بخش دیگری نیز با ناترازی موجود مواجه است؛ بنابراین، برای تأمین برق پایدار، ناگزیر به استفاده از سوخت‌هایی مانند گازوئیل و مازوت هستیم. ضمن آنکه باید در نظر داشت مازوت‌سوزی هزینه‌های فراوانی برای صنعت برق به دنبال دارد و به همین دلیل، صنعت برق رغبت چندانی به استفاده از مازوت نشان نمی‌دهد.
در همین رابطه، هاشم اورعی، کارشناس انرژی، درباره استفاده از مازوت در نیروگاه‌ها و انتقادهای مطرح‌شده نسبت به پیامدهای زیست‌محیطی آن به خبرنگار تازه‌های اقتصاد می‌گوید: در شرایط فعلی باید ابتدا ببینیم آیا اساساً امکان جایگزینی گاز با مازوت در نیروگاه‌ها وجود دارد و سپس درباره منطقی بودن این تصمیم و مقایسه آن با خاموشی‌های احتمالی قضاوت کنیم.
وی با اشاره به وضعیت تولید و مصرف گاز کشور افزود: سال گذشته در بهترین شرایط، ظرفیت تولید روزانه گاز کشور حدود ۸۳۰ میلیون مترمکعب بود، اما اکنون به دلیل شرایط پیش‌آمده، حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت را از دست داده‌ایم و تولید روزانه به حدود ۷۰۰ میلیون مترمکعب رسیده است. این در حالی است که با ورود به فصل زمستان، مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری به‌شدت افزایش پیدا می‌کند.
اورعی با اشاره به کاهش ظرفیت تولید گاز کشور و افزایش مصرف این سوخت در بخش خانگی و تجاری در فصل زمستان گفت: استفاده از مازوت و گازوئیل می‌تواند بخشی از کمبود سوخت نیروگاه‌ها را جبران کند، اما این سوخت‌ها به دلیل محدودیت‌های فنی، لجستیکی و زیست‌محیطی، امکان جایگزینی کامل گاز طبیعی را ندارند.
افزایش هر یک درجه کاهش دما، مصرف گاز خانگی را ۲۵ میلیون مترمکعب بالا می‌برد
این کارشناس انرژی با بیان اینکه مصرف گاز کشور عمدتاً در سه بخش خانگی، صنعتی و نیروگاهی انجام می‌شود، گفت: مصرف گاز در بخش صنعت و نیروگاه‌ها در مقایسه با بخش خانگی، وابستگی کمتری به تغییرات دما دارد؛ اما مصرف خانگی و تجاری، به‌ویژه در بخش گرمایش، به‌شدت تحت تأثیر سرد شدن هواست.
وی ادامه داد: به‌طور متوسط، به ازای هر یک درجه کاهش دما، حدود ۲۵ میلیون مترمکعب به مصرف روزانه گاز بخش خانگی اضافه می‌شود. برای مثال، در زمستان سال ۱۴۰۳ مصرف گاز خانگی کشور به حدود ۶۵۰ میلیون مترمکعب در روز رسید. بنابراین، اگر در زمستان پیش رو با سرمای شدید مواجه شویم و مصرف خانگی را حدود ۶۰۰ میلیون مترمکعب در روز در نظر بگیریم، از مجموع ۷۰۰ میلیون مترمکعب گاز تولیدی، تنها ۱۰۰ میلیون مترمکعب برای تأمین نیاز سایر بخش‌ها باقی می‌ماند.
اورعی با اشاره به درخواست صنایع برای دریافت روزانه ۱۶۱ میلیون مترمکعب گاز در زمستان تصریح کرد: حتی اگر تمام این ۱۰۰ میلیون مترمکعب باقی‌مانده به صنایع اختصاص پیدا کند، باز هم پاسخگوی نیاز آنها نخواهد بود و عملاً سهمی برای نیروگاه‌ها باقی نمی‌ماند. در چنین شرایطی، با توجه به وابستگی بالای تولید برق کشور به گاز طبیعی، با کسری قابل‌توجهی در تأمین برق مواجه خواهیم شد.
جایگزینی مازوت با گاز با سه محدودیت جدی روبه‌رو است
این کارشناس انرژی توضیح داد: پیش از هر چیز باید توجه داشت که جایگزینی گاز با سوخت‌های مایع با سه محدودیت اصلی فنی، لجستیکی و زیست‌محیطی روبه‌رو است.
وی افزود: نخستین مشکل، مسئله حمل‌ونقل و لجستیک است. اگر قرار باشد حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد ظرفیت تولید برق کشور که به دلیل کمبود گاز با محدودیت مواجه می‌شود، با مازوت جایگزین شود، باید حجم بسیار زیادی از این سوخت به نیروگاه‌ها منتقل شود. شبکه جاده‌ای، ناوگان حمل سوخت و امکانات لجستیکی کشور ظرفیت لازم برای جابه‌جایی چنین حجمی را ندارند.
اورعی تأکید کرد: محدودیت دوم به مسائل فنی بازمی‌گردد. همه نیروگاه‌های کشور امکان استفاده از مازوت را ندارند و تنها ۱۴ نیروگاه از مجموع نیروگاه‌های کشور قابلیت مصرف این سوخت را دارند. بنابراین، حتی اگر مازوت کافی در اختیار داشته باشیم، نمی‌توانیم آن را در تمام نیروگاه‌ها جایگزین گاز کنیم.
وی با اشاره به محدودیت ذخایر گازوئیل نیروگاه‌ها نیز گفت: ذخایر گازوئیل نیروگاه‌ها محدود است و برآورد می‌شود در برخی شرایط تنها برای حدود سه هفته کفایت کند. علاوه بر این، تأمین و انتقال گازوئیل در حجم بالا نیز فشار مضاعفی بر شبکه حمل‌ونقل سوخت کشور وارد می‌کند.
مازوت‌سوزی در نیروگاه‌های نزدیک کلان‌شهرها، آلودگی هوا را تشدید می‌کند
مسئله اصلی فقط تأمین حجم کافی سوخت برای نیروگاه‌ها نیست، بلکه نوع سوخت مصرفی و آثار ناشی از احتراق آن نیز اهمیت دارد. نیروگاه‌های حرارتی برای تولید برق به سوخت پایدار نیاز دارند و در شرایط محدودیت گاز، استفاده از سوخت دوم می‌تواند از کاهش تولید و فشار بیشتر بر شبکه برق جلوگیری کند. با این حال، انتخاب میان گازوئیل و مازوت و همچنین کیفیت سوخت تحویلی، تأثیر مستقیمی بر میزان آلایندگی و هزینه‌های بهره‌برداری نیروگاه‌ها دارد.
اورعی نیز با تأیید این موضوع، پیامدهای زیست‌محیطی استفاده گسترده از مازوت را سومین محدودیت این سوخت دانست و گفت: حتی اگر فرض کنیم از نظر فنی امکان استفاده از مازوت در نیروگاه‌ها وجود داشته باشد و منابع کافی برای تأمین و انتقال آن نیز فراهم شود، با مشکل جدی آلودگی هوا مواجه خواهیم شد.
وی ادامه داد: بسیاری از نیروگاه‌های کشور در مجاورت کلان‌شهرها قرار دارند و این موضوع تا حدی به دلیل کاهش هزینه‌های انتقال برق و سوخت‌رسانی بوده است. بنابراین، استفاده گسترده از مازوت در این نیروگاه‌ها می‌تواند آلودگی هوا را تشدید کند و سلامت ساکنان مناطق اطراف را تحت تأثیر قرار دهد.
خاموشی یا مازوت‌سوزی؛ انتخابی دشوار برای صنعت انرژی
بخش عمده نیروگاه‌های حرارتی کشور با قابلیت مصرف گاز طبیعی طراحی شده‌اند و در شرایط عادی، گاز سوخت اصلی آنهاست. با افزایش مصرف گاز در بخش خانگی، به‌ویژه در فصل زمستان، تأمین سوخت نیروگاه‌ها با محدودیت روبه‌رو می‌شود. در چنین شرایطی، استفاده از سوخت دوم برای حفظ ظرفیت تولید برق اهمیت پیدا می‌کند.
این کارشناس انرژی نیز در پاسخ به این سؤال که در شرایط فعلی استفاده از مازوت منطقی‌تر است یا تحمل خاموشی‌های چندساعته، گفت: میزان کمبود برق در اوج سرمای زمستان به دلیل محدودیت گاز به اندازه‌ای خواهد بود که عملاً امکان انتخاب ساده میان این دو گزینه را نداریم. اگر قرار باشد مازوت‌سوزی کاملاً متوقف شود، بخش قابل‌توجهی از ظرفیت تولید برق از دست می‌رود و در نتیجه ناچار به اعمال خاموشی خواهیم شد.
وی افزود: البته در مدیریت خاموشی‌ها نیز نمی‌توان صرفاً به بخش خانگی توجه کرد. معمولاً در شرایط کمبود برق، ابتدا محدودیت‌ها به بخش صنعت اعمال می‌شود، اما صنایع نیز ظرفیت محدودی برای تحمل خاموشی دارند. اگر قرار باشد بخش بزرگی از صنایع کشور متوقف شوند، تولید مواد غذایی، کالاهای اساسی، تجهیزات و محصولات مورد نیاز جامعه نیز با مشکل مواجه خواهد شد.
اورعی با اشاره به وضعیت تولید بخش صنعت گفت: بر اساس آماری که در اختیار داریم، رشد بخش صنعت از بهار سال گذشته تا پایان بهار امسال منفی ۱۴.۷ درصد بوده است. بنابراین، اعمال محدودیت بیشتر بر صنایع می‌تواند شرایط تولید را دشوارتر کند و نباید تصور کنیم که می‌توانیم تمام کمبود برق را از طریق قطع برق صنعت جبران کنیم.
خاموشی بیش از چهار ساعت در روز می‌تواند تبعات اجتماعی داشته باشد
وی درباره میزان خاموشی‌های احتمالی در زمستان پیش رو اظهار کرد: به نظر من، با توجه به شرایط موجود، باید تلاش کنیم خاموشی‌ها از دو ساعت در شبانه‌روز بیشتر نشود و در بدترین شرایط، حداکثر چهار ساعت در روز، آن هم به‌صورت دو نوبت دو ساعته و با برنامه‌ریزی مشخص، اعمال شود.
این کارشناس انرژی تأکید کرد: نمی‌توان انتظار داشت مردم برای مدت طولانی بدون برق زندگی کنند. خاموشی دو ساعته ممکن است با تغییر برنامه زندگی قابل مدیریت باشد، اما اگر خاموشی‌ها به ۲۴ ساعت برسد یا برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، عملاً زندگی روزمره مردم مختل می‌شود و تبعات اجتماعی جدی به همراه خواهد داشت.
اورعی افزود: از سوی دیگر، نمی‌توان در شرایطی که هوا سرد است و مردم به گرمایش نیاز دارند، به آنها اعلام کرد که به دلیل کمبود گاز برق ندارند. مردم به‌درستی این سؤال را مطرح می‌کنند که چرا ساختار تولید برق کشور تا این اندازه به گاز وابسته شده که در فصل زمستان نیز با مشکل تأمین برق مواجه هستیم؟
گازوئیل و مازوت برای جبران بخشی از کمبود سوخت نیروگاه‌ها
این کارشناس انرژی اضافه کرد: باید توجه داشته باشیم که حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد تولید برق کشور به نیروگاه‌های گازسوز وابسته است. در چنین شرایطی، مازوت و گازوئیل نمی‌توانند جایگزین کامل گاز طبیعی شوند و صرفاً در مقاطع زمانی محدود و برای بخشی از ظرفیت نیروگاه‌ها قابلیت استفاده دارند.
وی خاطرنشان کرد: حتی اگر محدودیت‌های فنی، لجستیکی و زیست‌محیطی را کنار بگذاریم، باز هم حجم سوخت مایع مورد نیاز برای جایگزینی گسترده گاز بسیار زیاد است و زیرساخت‌های فعلی کشور پاسخگوی چنین نیازی نیست.
اورعی در پایان تأکید کرد: مازوت و گازوئیل می‌توانند بخشی از فشار ناشی از کمبود گاز را کاهش دهند، اما نباید آنها را راه‌حل اصلی تأمین سوخت نیروگاه‌ها در زمستان دانست. مسئله اساسی صنعت برق کشور، وابستگی بالای تولید برق به گاز طبیعی و نبود تنوع کافی در سبد سوخت نیروگاه‌هاست؛ موضوعی که حل آن نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت، توسعه منابع متنوع انرژی و کاهش وابستگی به یک منبع سوخت است.
بر اساس این گزارش،آنچه از شرایط فعلی صنعت برق برمی‌آید، این است که مازوت‌سوزی نه یک انتخاب مطلوب، بلکه راهکاری اضطراری برای عبور از محدودیت تأمین گاز است. با این حال، محدودیت‌های فنی، لجستیکی و زیست‌محیطی اجازه نمی‌دهد این سوخت جایگزین گسترده‌ای برای گاز طبیعی باشد. از سوی دیگر، توقف کامل مازوت‌سوزی نیز می‌تواند فشار بر شبکه برق و صنایع را افزایش دهد و خاموشی‌های بیشتری به دنبال داشته باشد. بنابراین، مدیریت هوشمندانه مصرف سوخت، کاهش وابستگی نیروگاه‌ها به گاز و تنوع‌بخشی به سبد انرژی، ضرورتی انکارناپذیر برای عبور از ناترازی انرژی کشور است.
نظر شما