به گزارش خبرنگار تازه‌های اقتصاد، صنعت بازی‌های ویدیویی دیگر تنها یک سرگرمی نیست؛ این صنعت امروز به یکی از بزرگ‌ترین بخش‌های اقتصاد دیجیتال جهان تبدیل شده و ارزش آن در سال ۲۰۲۵ از مرز ۲۰۰ میلیارد دلار عبور کرده است. کشورهایی مانند چین، آمریکا، ژاپن و کره‌جنوبی با سرمایه‌گذاری هدفمند، بازی را به صنعتی درآمدزا، اشتغال‌آفرین و صادرات‌محور تبدیل کرده‌اند. در ایران نیز بازار بازی‌های دیجیتال طی یک دهه گذشته رشد قابل توجهی را تجربه کرده، اما این رشد هنوز به همان نسبت به توسعه صنعت بازی‌سازی داخلی منجر نشده است.

آخرین بررسی رسمی بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای که تصویری جامع از وضعیت گیمرها، الگوی مصرف و ویژگی‌های بازار بازی در ایران ارائه می‌دهد، مربوط به سال ۱۴۰۲ است و گزارش بعدی این بررسی هنوز منتشر نشده است. از این رو، آمارهای مربوط به رفتار کاربران و الگوی مصرف در این گزارش بر پایه آخرین پژوهش رسمی بنیاد و سایر داده‌ها بر اساس آخرین آمارهای اعلام‌شده از سوی مدیران این حوزه و گزارش‌های تخصصی منتشرشده ارائه شده است.

بر اساس آخرین برآوردهای اعلام‌شده از سوی بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای، گردش مالی مستقیم بازار بازی‌های دیجیتال ایران حدود ۷۰ هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود و شمار گیمرهای فعال کشور نیز حدود ۲۹ میلیون نفر اعلام شده است؛ بازاری که امروز از نظر تعداد کاربران، یکی از بزرگ‌ترین بازارهای محتوای دیجیتال کشور به شمار می‌رود.

موبایل؛ موتور محرک بازار ایران

بر اساس آخرین پژوهش رسمی بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای، بیش از ۹۴ درصد گیمرهای ایرانی از تلفن همراه برای انجام بازی استفاده می‌کنند و بیش از نیمی از آن‌ها به بازی‌های آنلاین روی آورده‌اند. این آمار نشان می‌دهد موبایل، مهم‌ترین بستر مصرف بازی در ایران است؛ موضوعی که با روند جهانی نیز همخوانی دارد.

در بازار جهانی نیز بازی‌های موبایلی با سهمی در حدود ۵۵ درصد از کل درآمد صنعت، بزرگ‌ترین بخش اقتصاد گیم را تشکیل می‌دهند و پس از آن بازی‌های کنسولی و رایانه‌های شخصی قرار دارند. به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران، توسعه بازی‌های موبایلی را مهم‌ترین فرصت پیش روی بازی‌سازان ایرانی می‌دانند؛ بازاری که هزینه ورود به آن نسبت به بازی‌های کنسولی پایین‌تر و امکان حضور استودیوهای کوچک در آن بیشتر است.

برخلاف بسیاری از صنایع، توسعه صنعت بازی نیازمند کارخانه‌های بزرگ یا سرمایه‌گذاری سنگین در تجهیزات نیست؛ مهم‌ترین سرمایه این صنعت، نیروی انسانی خلاق، دانش فنی و دسترسی به بازارهای دیجیتال است. به همین دلیل، بسیاری از کشورها توسعه بازی‌های ویدیویی را به یکی از ارکان راهبرد اقتصاد دیجیتال و صنایع خلاق خود تبدیل کرده‌اند.

بازاری بزرگ؛ اما سهم محدود تولیدکنندگان ایرانی

تفاوت اصلی ایران با بازیگران بزرگ صنعت گیم تنها در اندازه بازار نیست، بلکه در محل خلق ارزش افزوده است. در کشورهای پیشرو، بخش قابل توجهی از درآمد صنعت از صادرات بازی، فروش بین‌المللی و عرضه خدمات دیجیتال به دست می‌آید؛ اما بازار ایران همچنان عمدتاً مصرف‌کننده محصولات خارجی است.

اگرچه گزارش‌های مختلف، سهم بازی‌های ایرانی را با روش‌های متفاوتی محاسبه کرده‌اند، اما همه آن‌ها بر یک نکته اتفاق نظر دارند؛ بخش عمده هزینه‌ای که کاربران ایرانی برای بازی‌های دیجیتال پرداخت می‌کنند، نصیب بازی‌ها و ناشران خارجی می‌شود و سهم تولیدکنندگان داخلی همچنان محدود است. به همین دلیل، رشد بازار مصرف هنوز به همان نسبت به رشد صنعت بازی‌سازی داخلی و افزایش درآمد استودیوهای ایرانی منجر نشده است.

بر اساس اعلام مدیرعامل بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای، بیش از ۱۰۰ شرکت و تیم بازی‌سازی در کشور فعالیت می‌کنند و سالانه حدود ۲۰۰ بازی ویدیویی مجوز انتشار دریافت می‌کنند. با این حال، گزارش‌های تخصصی این صنعت نشان می‌دهد تنها تعداد محدودی از استودیوها به سوددهی پایدار رسیده‌اند.

سرگرمی نسل جوان در تنگنای اقتصادی

در سال‌های اخیر، هم‌زمان با افزایش هزینه بسیاری از فعالیت‌های آموزشی، فرهنگی و تفریحی، بازی‌های دیجیتال جایگاه پررنگ‌تری در سبد مصرف رسانه‌ای خانوارها پیدا کرده‌اند. آخرین پیمایش رسمی بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای نیز نشان می‌دهد برخلاف تصور رایج، مخاطبان این بازار تنها کودکان و نوجوانان نیستند و بخش قابل توجهی از بازیکنان را جوانان و بزرگسالان تشکیل می‌دهند.

این موضوع نشان می‌دهد بازار بازی در ایران بیش از آنکه به یک سرگرمی کودکانه محدود باشد، به بخشی از سبک زندگی نسل جوان و نیروی کار کشور تبدیل شده است؛ نسلی که در کنار چالش‌هایی مانند اشتغال، درآمد و افزایش هزینه‌های آموزش و مهارت‌آموزی، همچنان بازی‌های دیجیتال را به‌عنوان یکی از در دسترس‌ترین و کم‌هزینه‌ترین اشکال سرگرمی و مصرف محتوای دیجیتال انتخاب می‌کند.

چالش‌هایی فراتر از بازار

بررسی گزارش‌های منتشرشده از سوی فعالان صنعت نشان می‌دهد مشکل اصلی بازی‌سازی ایران، کمبود مخاطب نیست، بلکه مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری است که مانع تبدیل این بازار بزرگ به یک صنعت رقابت‌پذیر شده است.

گزارش شتاب‌دهنده «پارالکس» نشان می‌دهد ۷۶ درصد فعالان صنعت بازی همچنان با پیامدهای بحران‌های اخیر دست‌وپنجه نرم می‌کنند و ۴۸ درصد استودیوهای بازی‌سازی ناچار به تعدیل نیرو شده‌اند. همچنین ۳۵ درصد فعالان این حوزه در حال مهاجرت یا در فکر مهاجرت هستند؛ آماری که در میان تیم‌های دانشجویی بالاتر نیز گزارش شده است.

به اعتقاد فعالان این حوزه، محدودیت در جذب سرمایه، دشواری تعاملات مالی بین‌المللی، خروج نیروهای متخصص، ضعف در تجاری‌سازی محصولات، محدودیت دسترسی به برخی ابزارهای توسعه و اختلالات زیرساختی، از مهم‌ترین موانع رشد صنعت بازی‌سازی ایران به شمار می‌رود.

فاصله ایران با قدرت‌های جهانی

بازار جهانی بازی نشان می‌دهد صرف بزرگ بودن بازار مصرف، برای تبدیل شدن به یک قدرت اقتصادی کافی نیست. بر اساس تازه‌ترین برآوردهای بین‌المللی، ارزش بازار بازی‌های ویدیویی در سال ۲۰۲۵ از مرز ۲۰۰ میلیارد دلار عبور کرده و چین و آمریکا همچنان بزرگ‌ترین بازارهای این صنعت به شمار می‌روند.

در مقابل، ایران با وجود برخورداری از میلیون‌ها گیمر فعال و بازاری چند ده هزار میلیارد تومانی، هنوز فاصله قابل توجهی با کشورهای پیشرو دارد. در بسیاری از این کشورها، علاوه بر بازار بزرگ داخلی، بخش مهمی از درآمد صنعت از صادرات بازی، مالکیت فکری و حضور در بازارهای بین‌المللی تأمین می‌شود؛ ظرفیتی که هنوز در صنعت بازی ایران به طور کامل شکل نگرفته است.

فرصت مغفول اقتصاد دیجیتال

با وجود این فاصله، ایران از مزیت‌هایی برخوردار است که بسیاری از کشورها برای دستیابی به آن سال‌ها سرمایه‌گذاری کرده‌اند؛ میلیون‌ها گیمر فعال، ضریب نفوذ بالای تلفن همراه هوشمند، گسترش پرداخت‌های دیجیتال و استقبال گسترده از بازی‌های موبایلی، ظرفیت‌هایی هستند که می‌توانند زمینه‌ساز شکل‌گیری یک صنعت رقابت‌پذیر در حوزه بازی‌های دیجیتال باشند.

یکی از مهم‌ترین مزیت‌های صنعت بازی نسبت به بسیاری از صنایع، مقیاس‌پذیری بالای آن است؛ یک بازی تنها یک‌بار تولید می‌شود، اما می‌تواند بدون هزینه تولید مجدد، میلیون‌ها بار در بازارهای مختلف جهان عرضه شود. همین ویژگی باعث شده بازی‌های ویدیویی به یکی از سودآورترین شاخه‌های اقتصاد دیجیتال تبدیل شوند.

کارشناسان معتقدند توسعه بازی‌های بومی، تقویت سرمایه‌گذاری خطرپذیر، اتصال استودیوهای ایرانی به بازارهای بین‌المللی، تسهیل دسترسی به خدمات مالی و پرداخت‌های برون‌مرزی و بهبود زیرساخت‌های اقتصاد دیجیتال، می‌تواند سهم ایران از این بازار را به شکل محسوسی افزایش دهد.

شاید مهم‌ترین مزیت صنعت بازی ایران این باشد که بازار آن از قبل شکل گرفته است؛ میلیون‌ها ایرانی هر روز یا هر هفته بازی می‌کنند و ارزش این بازار بر اساس آخرین برآوردهای اعلام‌شده به حدود ۷۰ هزار میلیارد تومان رسیده است. بنابراین پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا برای بازی تقاضا وجود دارد، بلکه این است که چه سهمی از این تقاضا به تولید، اشتغال، صادرات و خلق ارزش افزوده در داخل کشور تبدیل خواهد شد؛ پرسشی که پاسخ آن، آینده یکی از مهم‌ترین بخش‌های اقتصاد دیجیتال ایران را رقم خواهد زد.

خبرنگار: حسین کمال‌زارع