به گزارش خبرنگار تازه‌های اقتصاد، وقتی سوت پایان آخرین دیدار مرحله گروهی جام جهانی ۲۰۲۶ به صدا درآمد، پرونده حضور ایران در بزرگ‌ترین رویداد فوتبالی جهان بسته شد؛ اما آنچه از دست رفت، تنها شانس صعود به مرحله حذفی نبود. در دنیای امروز فوتبال، هر برد، هر تساوی و حتی هر روز بیشتر ماندن در جام جهانی، ارزش اقتصادی مشخصی دارد. جام جهانی دیگر فقط میدان رقابت ۴۸ تیم نیست؛ بازاری است که میلیاردها دلار میان فدراسیون‌ها، باشگاه‌ها، بازیکنان، اسپانسرها و رسانه‌ها جابه‌جا می‌شود. در چنین بازاری، حذف زودهنگام ایران به معنای از دست رفتن بخشی از این گردش مالی نیز بود؛ درآمدی که نه فقط به فدراسیون فوتبال، بلکه به باشگاه‌های ایرانی نیز می‌توانست برسد.

جام جهانی؛ از یک تورنمنت فوتبالی تا یک صنعت جهانی

اگر چند دهه قبل جام جهانی صرفاً مهم‌ترین رویداد فوتبالی جهان بود، امروز این مسابقات به یکی از بزرگ‌ترین صنایع سرگرمی دنیا تبدیل شده است. فیفا دیگر تنها برگزارکننده مسابقات نیست؛ بلکه مدیریت یکی از سودآورترین برندهای ورزشی جهان را بر عهده دارد؛ برندی که درآمد آن از محل فروش حق پخش تلویزیونی، قراردادهای اسپانسری، تبلیغات، فروش بلیت، مجوزهای تجاری و محصولات هواداری به میلیاردها دلار می‌رسد.

همین درآمدها باعث شده فیفا در هر دوره بخش قابل توجهی از منابع خود را دوباره میان اعضای خود توزیع کند؛ از فدراسیون‌های ملی گرفته تا باشگاه‌هایی که بازیکنان خود را در اختیار تیم‌های ملی قرار می‌دهند.

جام جهانی ۲۰۲۶ که برای نخستین بار با حضور ۴۸ تیم و میزبانی مشترک سه کشور آمریکا، کانادا و مکزیک برگزار می‌شود، از همین منظر نیز رکوردشکن است. شورای فیفا مجموع جوایز نقدی تیم‌های حاضر در این رقابت‌ها را به ۸۷۱ میلیون دلار افزایش داده؛ رقمی که نسبت به جام جهانی ۲۰۲۲ قطر رشد قابل توجهی نشان می‌دهد و این دوره را به پردرآمدترین جام جهانی تاریخ تبدیل کرده است.

این افزایش تنها ناشی از بزرگ‌تر شدن مسابقات نیست. افزایش تعداد تیم‌ها از ۳۲ به ۴۸، افزایش تعداد بازی‌ها از ۶۴ به ۱۰۴ مسابقه و رشد درآمدهای تجاری فیفا باعث شده منابع بیشتری برای توزیع میان تیم‌های حاضر در نظر گرفته شود. به بیان دیگر، جام جهانی ۲۰۲۶ نه فقط بزرگ‌ترین جام جهانی از نظر تعداد تیم‌ها، بلکه بزرگ‌ترین پروژه اقتصادی تاریخ فوتبال نیز محسوب می‌شود.

فیفا پول را چگونه تقسیم می‌کند؟

برخلاف تصور رایج، فیفا تنها به تیم‌های موفق جایزه پرداخت نمی‌کند. هر کشوری که موفق به حضور در جام جهانی شود، حتی اگر هر سه مسابقه خود را واگذار کند و در همان مرحله گروهی حذف شود، مبلغ قابل توجهی دریافت خواهد کرد.

بر اساس ساختار مالی اعلام‌شده از سوی فیفا، هر تیم حاضر در جام جهانی ابتدا ۱۰ میلیون دلار بابت صعود به مسابقات دریافت می‌کند. علاوه بر آن، ۲.۵ میلیون دلار نیز برای پوشش هزینه‌های آماده‌سازی، اردوها و تدارکات در اختیار فدراسیون‌ها قرار می‌گیرد. به این ترتیب، پیش از آنکه حتی یک مسابقه برگزار شود، هر یک از ۴۸ تیم حاضر در جام جهانی حداقل ۱۲.۵ میلیون دلار از فیفا دریافت کرده است.

اما بخش مهم‌تر پرداخت‌ها، به عملکرد تیم‌ها در جریان مسابقات مربوط می‌شود. تیم‌هایی که در مرحله گروهی حذف می‌شوند، ۹ میلیون دلار دیگر دریافت می‌کنند و با هر مرحله صعود، این رقم افزایش می‌یابد؛ به گونه‌ای که جایزه عملکرد تیم قهرمان به ۵۰ میلیون دلار می‌رسد.

حذف ایران؛ پایان یک فرصت اقتصادی

ایران با حذف در مرحله گروهی، مطابق مقررات فیفا، جایزه مربوط به این مرحله را دریافت خواهد کرد و مجموع دریافتی آن شامل مبلغ ثابت حضور و جایزه عملکرد به ۲۱.۵ میلیون دلار می‌رسد. با این حال، اگر تیم ملی تنها یک گام دیگر برمی‌داشت و به مرحله یک‌شانزدهم نهایی صعود می‌کرد، جایزه عملکرد آن از ۹ میلیون دلار به ۱۱ میلیون دلار افزایش پیدا می‌کرد. این یعنی تنها با عبور از مرحله گروهی، دو میلیون دلار درآمد مستقیم بیشتر نصیب فوتبال ایران می‌شد.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم این اختلاف در مراحل بعدی به سرعت افزایش پیدا می‌کند. حضور در یک‌هشتم نهایی، شش میلیون دلار درآمد بیشتر نسبت به حذف در مرحله گروهی ایجاد می‌کند و رسیدن به جمع هشت تیم پایانی نیز اختلافی ۱۰ میلیون دلاری با حذف زودهنگام دارد.

نکته مهم‌تر اینکه جوایز فیفا تنها بخشی از درآمدهای ناشی از جام جهانی را تشکیل می‌دهد. در بسیاری از کشورها، صعود به مراحل بالاتر باعث فعال شدن بندهای پاداش در قراردادهای اسپانسری، افزایش فروش محصولات هواداری، رشد درآمدهای تبلیغاتی و حتی جذب حامیان مالی جدید می‌شود؛ درآمدهایی که گاهی از خود جایزه فیفا نیز بیشتر است.

به همین دلیل، حذف ایران تنها به معنای از دست دادن اختلاف دو میلیون دلاری میان مرحله گروهی و یک‌شانزدهم نیست؛ بلکه به معنای از دست رفتن مجموعه‌ای از فرصت‌های اقتصادی است که موفقیت در جام جهانی می‌تواند برای فوتبال یک کشور ایجاد کند.

باشگاه‌ها؛ برندگان پنهان جام جهانی

در نگاه نخست، تصور می‌شود تنها برندگان مالی جام جهانی، تیم‌های ملی و فدراسیون‌های فوتبال هستند؛ اما واقعیت آن است که یکی از بزرگ‌ترین ذی‌نفعان این رقابت‌ها، باشگاه‌های فوتبال‌اند؛ همان باشگاه‌هایی که بازیکنان خود را برای هفته‌ها در اختیار تیم‌های ملی قرار می‌دهند و در این مدت نه‌تنها از خدمات آنها محروم می‌شوند، بلکه ریسک مصدومیت، افت آمادگی یا حتی کاهش ارزش فنی بازیکنان را نیز می‌پذیرند.

فیفا برای جبران بخشی از این هزینه، از سال ۲۰۱۰ برنامه‌ای را با عنوان «برنامه حمایت از باشگاه‌ها» اجرا می‌کند؛ طرحی که فلسفه شکل‌گیری آن ساده است: اگر باشگاهی بازیکنی را پرورش داده یا در اختیار تیم ملی قرار داده است، باید سهمی از منافع اقتصادی جام جهانی نیز نصیب آن شود.

این برنامه در هر دوره توسعه یافته، اما جام جهانی ۲۰۲۶ نقطه عطف آن به شمار می‌رود. فیفا بودجه این طرح را از ۲۰۹ میلیون دلار در جام جهانی ۲۰۲۲ به ۳۵۵ میلیون دلار افزایش داده است؛ رشدی نزدیک به ۷۰ درصد که نشان می‌دهد نقش باشگاه‌ها در اقتصاد فوتبال بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.

از این رقم، ۲۵۰ میلیون دلار به باشگاه‌هایی تعلق می‌گیرد که بازیکنانشان در مرحله نهایی جام جهانی حضور دارند و ۱۰۰ میلیون دلار نیز برای نخستین بار میان باشگاه‌هایی توزیع می‌شود که بازیکنان آنها در مسابقات انتخابی جام جهانی به میدان رفته‌اند. این تغییر، یکی از مهم‌ترین اصلاحات نظام مالی فیفا در سال‌های اخیر به شمار می‌رود؛ چراکه پیش از این، باشگاه‌ها تنها از محل مرحله نهایی جام جهانی سهم دریافت می‌کردند.

چند ثانیه تا حداقل ۷۸۰ هزار دلار

سازکار پرداخت در این برنامه نیز جالب توجه است. برخلاف جوایز تیم‌های ملی که به صورت مرحله‌ای پرداخت می‌شود، مبنای پرداخت به باشگاه‌ها تعداد روزهای حضور بازیکن در اردوی تیم ملی است. به عبارت دیگر، از زمانی که یک بازیکن به اردوی تیم ملی برای حضور در جام جهانی ملحق می‌شود تا روز پس از حذف تیمش از مسابقات، فیفا به ازای هر روز حضور او مبلغ ۵ هزار دلار به باشگاه محل ثبت قراردادش پرداخت می‌کند.

این یعنی هرچه یک تیم ملی مسیر طولانی‌تری در جام جهانی طی کند، باشگاه‌های صاحب بازیکنان آن نیز درآمد بیشتری کسب خواهند کرد. به عنوان نمونه، اگر یک بازیکن همراه تیمش تا دیدار نهایی مسابقات پیش برود، باشگاه او در مجموع نزدیک به ۲۸۵ هزار دلار از محل این برنامه دریافت خواهد کرد؛ رقمی که برای بسیاری از باشگاه‌های آسیا، آفریقا و آمریکای جنوبی درآمد قابل توجهی محسوب می‌شود.

با توجه به تقویم رقابت‌ها، صعود تیم ملی ایران به مرحله حذفی، حداقل ۶ روز به حضور ملی‌پوشان در جام جهانی اضافه می‌کرد. به این ترتیب، هر یک از ۲۶ بازیکن فهرست نهایی می‌توانستند حدود ۳۰ هزار دلار درآمد بیشتر برای باشگاه خود ایجاد کنند؛ رقمی که در مجموع به حدود ۷۸۰ هزار دلار برای باشگاه‌های داخلی و خارجی صاحب قرارداد بازیکنان تیم ملی ایران می‌رسید.

نکته قابل توجه اینکه بخش عمده بازیکنان تیم ملی ایران در باشگاه‌های لیگ برتر فوتبال ایران بازی می‌کنند؛ بنابراین بخش قابل توجهی از این درآمد می‌توانست مستقیماً وارد چرخه مالی فوتبال باشگاهی کشور شود. منابعی که هرچند در مقیاس اقتصاد جهانی فوتبال رقم بزرگی نیست، اما برای بسیاری از باشگاه‌های ایرانی می‌تواند بخشی از هزینه‌های توسعه آکادمی‌ها، بهبود زیرساخت‌های تمرینی، سرمایه‌گذاری در فوتبال پایه یا حتی کاهش بخشی از فشارهای مالی باشگاه‌ها را جبران کند.

جام جهانی؛ ویترینی برای افزایش ارزش بازیکنان

اقتصاد باشگاه‌ها به همین‌جا ختم نمی‌شود. جام جهانی بزرگ‌ترین ویترین فوتبال جهان است؛ جایی که عملکرد خوب یک بازیکن می‌تواند ارزش بازار او را ظرف چند هفته به شکل محسوسی افزایش دهد.

در ادوار گذشته، بازیکنان زیادی پس از درخشش در جام جهانی با پیشنهادهای چند میلیون دلاری راهی لیگ‌های معتبر اروپا شده‌اند. برای باشگاه‌ها، این اتفاق دو پیامد اقتصادی دارد؛ نخست افزایش ارزش دارایی ورزشی آنها و دوم، امکان کسب درآمد از محل انتقال بازیکن.

به همین دلیل، بسیاری از باشگاه‌ها جام جهانی را نه فقط یک وقفه در مسابقات باشگاهی، بلکه فرصتی برای افزایش ارزش سرمایه انسانی خود می‌دانند.

از این منظر، حذف زودهنگام تیم‌های ملی، فرصت دیده شدن بازیکنان را نیز کاهش می‌دهد. هر مسابقه کمتر، به معنای دقایق کمتر برای نمایش توانایی‌ها، کاهش احتمال جلب توجه استعدادیاب‌ها و محدود شدن فرصت افزایش ارزش بازار بازیکنان است.

در مورد فوتبال ایران نیز این موضوع اهمیت دارد. عموما تداوم حضور تیم‌ها در جام جهانی، احتمال دیده شدن بازیکنان توسط باشگاه‌های خارجی را بیشتر می‌کند؛ اتفاقی که در صورت صعود تیم ملی می‌توانست به افزایش درآمد باشگاه‌های ایرانی از محل نقل‌وانتقالات نیز منجر شود. بنابراین، جام جهانی فقط محل توزیع جایزه نقدی نیست؛ بلکه بازاری است که در آن ارزش بازیکنان، باشگاه‌ها و حتی برند فوتبال یک کشور نیز تعیین می‌شود.

جام جهانی؛ جایزه‌ای که فقط برای جشن گرفتن نیست

در نگاه نخست، ۲۱.۵ میلیون دلار دریافتی ایران از جام جهانی شاید عدد بزرگی به نظر برسد، اما مهم‌تر از مبلغ این پاداش، نحوه هزینه‌کرد آن است. در بسیاری از کشورها، درآمد حاصل از جام جهانی مستقیماً وارد چرخه توسعه فوتبال می‌شود. فیفا نیز تأکید کرده است که هدف از افزایش جوایز، تقویت زیرساخت‌های فوتبال، توسعه فوتبال پایه و ارتقای توان رقابتی فدراسیون‌های عضو است، نه صرفاً افزایش منابع جاری آنها.

فدراسیون‌های موفق معمولاً این منابع را در چند حوزه هزینه می‌کنند؛ از توسعه آکادمی‌های فوتبال و استعدادیابی گرفته تا ساخت کمپ‌های تمرینی، ارتقای زیرساخت‌های پزشکی و بدنسازی، سرمایه‌گذاری در فوتبال زنان، آموزش مربیان و داوران و توسعه فناوری‌های تحلیلی. بخشی از این منابع نیز صرف پرداخت پاداش بازیکنان و کادر فنی می‌شود، اما سهم قابل توجهی از آن به پروژه‌هایی اختصاص می‌یابد که اثر آنها سال‌ها بعد در نتایج تیم‌های ملی نمایان می‌شود.

نمونه‌های موفق در سال‌های گذشته کم نیست. فدراسیون‌های فوتبال ژاپن، کره جنوبی و مراکش، بخشی از درآمدهای ناشی از حضور در جام‌های جهانی را به توسعه مراکز ملی فوتبال، آکادمی‌های استعدادیابی و برنامه‌های آموزشی اختصاص داده‌اند؛ سرمایه‌گذاری‌هایی که در نهایت به ارتقای جایگاه این کشورها در فوتبال جهان کمک کرده است.

این درآمد برای فوتبال ایران چه اهمیتی دارد؟

برای فوتبال ایران، ارزش این منابع شاید حتی بیش از بسیاری از کشورهای دیگر باشد. اقتصاد فوتبال ایران طی سال‌های اخیر تحت تأثیر محدودیت‌های مالی، کاهش درآمدهای ارزی و دشواری دسترسی به منابع بین‌المللی قرار داشته است. تحریم‌های اقتصادی، محدودیت در نقل‌وانتقال پول و دشواری همکاری با برخی شرکت‌ها و نهادهای خارجی، هزینه فعالیت‌های بین‌المللی فوتبال ایران را افزایش داده است.

در چنین شرایطی، هر دلار درآمد ارزی که از مسیرهای رسمی و قانونی وارد فوتبال کشور شود، اهمیت مضاعفی پیدا می‌کند. این منابع می‌تواند برای تأمین هزینه اردوهای خارجی، برگزاری بازی‌های تدارکاتی با تیم‌های قدرتمند، خرید تجهیزات تخصصی، توسعه فناوری‌های تحلیل عملکرد، ارتقای زیرساخت‌های پزشکی و حتی سرمایه‌گذاری در فوتبال پایه مورد استفاده قرار گیرد؛ حوزه‌هایی که معمولاً بیشترین آسیب را از کمبود منابع ارزی می‌بینند.

البته باید توجه داشت که جوایز فیفا لزوماً بدون مانع در اختیار فدراسیون فوتبال ایران قرار نمی‌گیرد. در سال‌های گذشته، به دلیل محدودیت‌های بانکی ناشی از تحریم‌ها، انتقال برخی منابع ارزی به نهادهای ایرانی با پیچیدگی‌هایی همراه بوده و در مواردی، فدراسیون فوتبال برای دریافت مطالبات خود ناچار به استفاده از مسیرهای جایگزین یا پیگیری‌های حقوقی و بانکی شده است. با این حال، اصل تعلق این جوایز به فدراسیون‌ها محفوظ است و چالش، بیشتر در شیوه انتقال و دسترسی به منابع قرار دارد.

امروز اگرچه شاید حذف زودهنگام از مرحله گروهی طبق معمول چیزی از ارزش های تیم ملی کم نکند، اما این اتفاق مسلما تاثیر منفی بسیاری بر درآمد ارزی فوتبال ایران گذاشته است، اتفاقی که شاید در آینده و با اتخاذ برخی تصمیمات بهتر بتوان از تکرار آن جلوگیری کرد.