به گزارش خبرنگار تازه‌های اقتصاد، راه‌اندازی «کیف پول ایران» در شرایطی اتفاق افتاده که بازار کشور پیش از این نیز خالی از کیف پول‌های دیجیتال نبوده است؛ بنابراین سؤال اصلی این نیست که چرا یک کیف پول دیگر راه‌اندازی شده؛ سؤال این است که بانک مرکزی با ایجاد یک زیرساخت ملی کیف پول، کدام مسئله قدیمی شبکه پرداخت را دنبال می‌کند؟ پاسخ را می‌توان در دو موضوع دید: «تنوع‌بخشی به مسیرهای پرداخت» و «کاهش وابستگی پرداخت‌های خرد به کارت».

محمدرضا مانی‌یکتا، مدیرکل نظام‌های پرداخت بانک مرکزی، اخیرا در مراسم راه‌اندازی کیف پول ایران، این خدمت را مکمل منظومه پرداخت کشور دانست و از بازتعریف نقش کیف پول‌ها در شبکه بانکی سخن گفت. به این ترتیب، قرار نیست کیف پول ایران رقیب کیف پول‌های تجاری موجود باشد؛ بلکه قرار است زیرساختی مشترک برای ارائه خدمات کیف پولی ایجاد کند.

مسئله فقط «کیف پول» نیست

تجربه سال‌های گذشته نشان داده کیف پول‌های تجاری می‌توانند در اکوسیستم خودشان موفق باشند، اما مسئله اصلی، تعامل‌پذیری میان این اکوسیستم‌ها است.

در مدل جدید، چندین ارائه‌دهنده خدمات پرداخت و کیف پول به زیرساخت کیف پول ایران متصل شده‌اند؛ بنابراین ایده اصلی این نیست که بانک مرکزی یک محصول تجاری تازه وارد بازار کند؛ بلکه قرار است موجودی کیف پول در شبکه گسترده‌تری از خدمات و پذیرندگان قابل استفاده باشد. این همان نقطه‌ای است که پروژه از یک محصول پرداختی به یک زیرساخت پرداخت نزدیک می‌شود.

چرا پرداخت خرد باید مسیر دیگری داشته باشد؟

کارت بانکی طی سال‌ها به عادت اصلی پرداخت ایرانیان تبدیل شده است. با این حال، تمام تراکنش‌های خرد الزاماً به ابزار کارتی نیاز ندارند.

در کیف پول ایران، انتقال وجه با شماره تلفن همراه انجام می‌شود و کاربر برای یک انتقال کیف‌به‌کیف، نیازی به وارد کردن شماره کارت، شبا یا رمز پویا ندارد. مانی‌یکتا همچنین از این خدمت به‌عنوان ابزاری برای تنوع‌بخشی به پرداخت‌ها و ایجاد مسیر مکمل در کنار شبکه کارت یاد کرده است؛ بنابراین هدف، حذف کارت نیست؛ کاهش وابستگی به کارت در جایی است که ابزار دیگری می‌تواند ساده‌تر عمل کند. این تغییر از منظر امنیت هم قابل توجه است؛ نه به این معنا که می‌توان کیف پول را مطلقاً امن‌تر از کارت دانست، بلکه به این دلیل که در بخشی از تراکنش‌ها، اطلاعات کارت از فرایند پرداخت کنار می‌رود.

یک خدمت دیجیتال که الزاماً گوشی هوشمند نمی‌خواهد

یکی از ویژگی‌های متفاوت کیف پول ایران، مسیر دسترسی آن است. کاربر می‌تواند از طریق کد دستوری #۹۸* به کیف پول خود دسترسی پیدا کند و خدماتی مانند مشاهده موجودی، شارژ کیف پول و انتقال کیف‌به‌کیف را انجام دهد. در نتیجه، برای خدمات پایه این کیف پول، کاربر الزاماً به اپلیکیشن، اینترنت یا گوشی هوشمند وابسته نیست. این ویژگی از منظر بانکداری نوین قابل توجه است؛ زیرا دیجیتالی شدن اینجا الزاماً به معنای وابستگی بیشتر مشتری به ابزار دیجیتال نیست، بلکه می‌تواند به معنای ساده‌تر شدن نقطه دسترسی به خدمت باشد.

ترکیه و امارات؛ کیف پول نه، «ریل» جدید پرداخت

تجربه کشورهای منطقه نیز نشان می‌دهد مسیر توسعه چنین خدماتی می‌تواند از خود کیف پول فراتر برود. در ترکیه، FAST یک کیف پول نیست؛ زیرساخت پرداخت آنی بانک مرکزی این کشور است. سرویس KOLAS نیز روی FAST امکان انتقال وجه با شناسه‌هایی مانند شماره تلفن همراه را بدون نیاز به وارد کردن IBAN فراهم کرده است؛ تعداد مشتریان KOLAS در پایان ۲۰۲۴ به ۲۴.۷ میلیون نفر رسیده بود.

در امارات نیز Aani یک کیف پول کلاسیک نیست، بلکه پلتفرم ملی پرداخت آنی است که انتقال فوری و خدماتی مانند پرداخت با شناسه‌های ساده‌تر را ارائه می‌کند و طبق اعلام بانک مرکزی امارات، در آوریل ۲۰۲۶ بیش از ۱۲.۵ میلیون کاربر داشته است؛ بنابراین شباهت این تجربه‌ها با ایران در «نوع محصول» نیست؛ در نگاه زیرساختی است. تجربه منطقه نشان می‌دهد ارزش یک زیرساخت پرداخت زمانی چند برابر می‌شود که خدمات متنوعی روی آن ساخته شود.

آینده کیف پول ایران؛ فراتر از پرداخت

سقف مانده کیف پول ایران ۱۵ میلیون تومان و سقف هر تراکنش ۵ میلیون تومان تعیین شده است؛ ارقامی که نشان می‌دهد مأموریت فعلی آن پرداخت‌های خرد و روزمره است، نه جایگزینی حساب بانکی. محمدصادق محبوبی، مدیرعامل شاپرک نیز بر همین کارکرد تمرکز کرده است. اما اهمیت پروژه در همین نقطه متوقف نمی‌شود. اگر پذیرندگی گسترش پیدا کند و بانک‌ها، فین‌تک‌ها و کسب‌وکارها خدمات بیشتری روی این زیرساخت ارائه دهند، کیف پول ایران می‌تواند به تدریج از یک ابزار انتقال وجه به بستری برای پرداخت‌های سازمانی، اعتبار خرید، خدمات وفاداری، پرداخت‌های هدفمند و سایر خدمات مالی دیجیتال تبدیل شود.

اینها هنوز دستاورد فعلی پروژه نیستند؛ اما جهت احتمالی توسعه آن را نشان می‌دهند. در واقع، آزمون اصلی کیف پول ایران از روز راه‌اندازی شروع شده است: آیا می‌تواند از یک زیرساخت پرداخت، به یک رفتار روزمره تبدیل شود؟ اگر پاسخ مثبت باشد، دستاورد اصلی کیف پول ایران نه ساختن «یک کیف پول دیگر»، بلکه ایجاد یک مسیر تازه و تعامل‌پذیر برای پرداخت‌های خرد و توسعه خدمات بانکداری دیجیتال خواهد بود.