به گزارش خبرنگار تازههای اقتصاد، انیمیشن در دو دهه گذشته یکی از سریعترین مسیرهای رشد را در میان صنایع فرهنگی جهان طی کرده است. برآورد موسسات بینالمللی پژوهش بازار نشان میدهد ارزش صنعت جهانی انیمیشن در سال ۲۰۲۶ به ۴۱۰ تا ۴۵۰ میلیارد دلار رسیده است؛ بازاری که با نرخ رشد سالانه ۵ تا ۹ درصد، پیشبینی میشود تا سالهای ۲۰۳۰ تا ۲۰۳۵ به ۵۸۰ تا ۸۷۰ میلیارد دلار افزایش یابد. گسترش پلتفرمهای استریم، رشد بازیهای رایانهای، توسعه فناوریهای هوش مصنوعی و افزایش تقاضا برای محتوای دیجیتال، مهمترین موتورهای محرک این رشد هستند. همین تنوع باعث شده است انیمیشن از یک شاخه هنری به صنعتی دانشبنیان و یکی از ارکان اقتصاد خلاق جهان تبدیل شود.
دیزنی فقط فیلم نمیفروشد
شاید تصور شود درآمد صنعت انیمیشن از فروش بلیت سینما به دست میآید، اما واقعیت چیز دیگری است. در اقتصاد امروز رسانه، فروش گیشه تنها نقطه آغاز درآمدزایی یک انیمیشن محسوب میشود.
استودیوهای بزرگ جهان مانند دیزنی، پیکسار، دریمورکس یا ایلومینیشن، در حقیقت «شخصیت» تولید میکنند، نه صرفاً فیلم. شخصیتهایی مانند میکیماوس، السا، مینیونها یا پوکمون سالها پس از پایان اکران نیز همچنان درآمد ایجاد میکنند؛ از طریق اسباببازی، پوشاک، بازیهای رایانهای، کتاب، لوازمالتحریر، شهربازی، تبلیغات و صدور مجوز استفاده از برند.
اقتصاد این صنعت بر پایه «مالکیت فکری» شکل گرفته است. هرچه یک شخصیت محبوبتر باشد، امکان حضور آن در بازارهای بیشتری فراهم میشود و ارزش اقتصادی آن افزایش مییابد. به همین دلیل، بسیاری از استودیوهای بزرگ جهان بخش قابل توجهی از درآمد خود را نه از فروش فیلم، بلکه از فروش محصولات جانبی و واگذاری حق بهرهبرداری به دست میآورند.
همین مدل اقتصادی است که صنعت انیمیشن را از سینمای متعارف متمایز میکند. یک فیلم سینمایی معمولاً پس از پایان اکران، بخش عمده چرخه درآمدی خود را پشت سر میگذارد، اما یک انیمیشن موفق میتواند سالها و حتی دههها برای صاحبان خود درآمد ایجاد کند.
از نظر جغرافیایی، آمریکای شمالی با در اختیار داشتن نزدیک به ۳۸ درصد بازار جهانی همچنان بزرگترین بازیگر این صنعت است، اما سریعترین رشد به قاره آسیا تعلق دارد؛ جایی که چین و کره جنوبی با سرمایهگذاری گسترده، در حال تغییر موازنه سنتی بازار هستند.
موفقیت خیرهکننده انیمیشن چینی «نهژا ۲» را میتوان نماد این تغییر دانست. اثری که با فروش بیش از دو میلیارد دلار، عنوان پرفروشترین انیمیشن تاریخ سینما را از آن خود کرد و نشان داد رقابت در این صنعت دیگر به هالیوود محدود نیست.
انیمیشن ایران؛ صنعتی که تازه در حال شکلگیری است
انیمیشن در ایران سابقهای بیش از شش دهه دارد، اما تا سالها بیشتر به تولید آثار کوتاه یا تلویزیونی محدود بود. در سالهای اخیر، با ورود جدیتر استودیوهای داخلی به سینمای بلند، شرایط تغییر کرده و انیمیشن به یکی از ژانرهای مورد توجه مخاطبان تبدیل شده است.
موفقیت آثاری مانند «شاهزاده روم»، «فیلشاه»، «بچه زرنگ»، «ببعی قهرمان» و «یوز» نشان میدهد مخاطب ایرانی از تولیدات داخلی استقبال میکند؛ بهگونهای که رکورد فروش انیمیشن در سینمای ایران طی چند سال گذشته چندین بار جابهجا شده است.
این روند از یک سو بیانگر ارتقای کیفیت فنی تولیدات داخلی و از سوی دیگر، افزایش اعتماد مخاطبان به انیمیشن ایرانی است. با این حال، موفقیتهای اخیر هنوز بیش از آنکه نشانه شکلگیری یک صنعت صادراتمحور باشد، بیانگر رشد بازار داخلی است؛ بازاری که در مقایسه با اقتصاد جهانی انیمیشن، همچنان ابعاد محدودی دارد.
از «نهژا» تا «یوز»؛ فاصله ایران با غولهای انیمیشن چقدر است؟
نگاهی به فهرست پرفروشترین انیمیشنهای تاریخ سینما نشان میدهد موفقیت در این صنعت اتفاقی نیست. تقریباً تمام آثار صدر جدول، بخشی از یک مجموعه یا «فرانچایز» هستند؛ آثاری که پیش از اکران نیز میلیونها مخاطب آنها را میشناختند و پس از پایان نمایش هم به حیات اقتصادی خود ادامه دادهاند.
در صدر این فهرست، انیمیشن چینی «نهژا ۲» قرار دارد که با فروشی بیش از دو میلیارد دلار، عنوان پرفروشترین انیمیشن تاریخ را به دست آورده است. پس از آن نیز آثاری مانند «درون و بیرون ۲»، «فروزن ۲»، «سوپر ماریو» و دیگر تولیدات دیزنی و ایلومینیشن دیده میشوند؛ آثاری که هر کدام علاوه بر فروش میلیارد دلاری در گیشه، درآمد قابل توجهی از طریق پلتفرمهای آنلاین، محصولات جانبی، بازیهای رایانهای و فروش حق بهرهبرداری از شخصیتهای خود به دست آوردهاند.
در ایران نیز بازار انیمیشن طی سالهای اخیر روندی رو به رشد را تجربه کرده است. انیمیشنهایی مانند «شاهزاده روم»، «فیلشاه»، «بچه زرنگ»، «ببعی قهرمان» و «یوز» هر کدام در زمان اکران خود رکوردهای تازهای بر جای گذاشتند و نشان دادند مخاطب ایرانی از تولیدات داخلی استقبال میکند.
تازهترین رکورد گیشه انیمیشن ایران به «یوز» تعلق دارد که توانسته حدود ۹۶ میلیارد تومان فروش داشته باشد. با این حال، مقایسه این رقم با بازار جهانی ابعاد شکاف را بهخوبی نشان میدهد؛ فروش «نهژا ۲» با بیش از ۲ میلیارد دلار، حتی با در نظر گرفتن نرخهای متعارف ارز، دهها هزار برابر بزرگتر از رکورد گیشه انیمیشن ایران است؛ اختلافی که بیش از آنکه ناشی از کیفیت آثار باشد، به تفاوت در اندازه بازار، شبکه توزیع جهانی و مدلهای درآمدزایی این صنعت بازمیگردد.
شکافی که فقط با افزایش بودجه پر نمیشود
بررسی تجربه کشورهای موفق نشان میدهد مهمترین فاصله ایران با بازیگران اصلی این صنعت، نه در استعداد هنری و نه حتی در فناوری، بلکه در شکلگیری اکوسیستم اقتصادی انیمیشن است.
در آمریکا، ژاپن یا چین، استودیوها به شبکهای از سرمایهگذاران، شرکتهای توزیع، ناشران بازیهای ویدئویی، تولیدکنندگان محصولات فرهنگی، پلتفرمهای نمایش آنلاین و بازارهای بینالمللی متصل هستند. همین شبکه باعث میشود ریسک تولید کاهش یابد و یک اثر موفق بتواند سالها درآمدزایی کند.
در مقابل، بسیاری از پروژههای انیمیشن در ایران همچنان به صورت مستقل و با اتکا به منابع محدود تولید میشوند. سرمایهگذاری بخش خصوصی در این حوزه هنوز محدود است و بسیاری از آثار پس از پایان اکران، عملاً چرخه اقتصادی خود را از دست میدهند. در نتیجه، امکان تبدیل شخصیتهای موفق به برندهای ماندگار و درآمدزا نیز کمتر فراهم میشود.
چالش دیگر، حضور محدود در بازارهای جهانی است. در حالی که بسیاری از استودیوهای بزرگ جهان از همان مراحل ابتدایی تولید، برنامه مشخصی برای عرضه بینالمللی آثار خود دارند، انیمیشنهای ایرانی عمدتاً برای بازار داخلی ساخته میشوند. همین موضوع باعث میشود ظرفیت صادرات فرهنگی و ارزآوری این صنعت تا حد زیادی بلااستفاده باقی بماند.
یک مزیت مهم که نباید نادیده گرفته شود
با وجود این چالشها، صنعت انیمیشن ایران از یک مزیت مهم برخوردار است؛ نیروی انسانی متخصص. طی سالهای اخیر، بسیاری از انیماتورها، طراحان سهبعدی و متخصصان جلوههای بصری ایرانی در پروژههای بینالمللی حضور داشتهاند یا با استودیوهای خارجی همکاری کردهاند. این موضوع نشان میدهد مشکل اصلی صنعت انیمیشن ایران، کمبود نیروی متخصص نیست، بلکه نبود زیرساخت اقتصادی برای بهرهگیری از این ظرفیت است.
شاید یکی از مهمترین نمونههای ظرفیت صنعت انیمیشن ایران، نه در گیشه سینما، بلکه در روزهای جنگ رمضان خود را نشان داد. در آن مقطع، مجموعهای از ویدئوهای کوتاه با سبک انیمیشن لگویی که توسط گروههای ایرانی تولید میشد، در شبکههای اجتماعی فارسی، عربی و حتی انگلیسی میلیونها بار دیده شد.
سرعت بالای تولید، کیفیت مناسب اجرا و روایت رویدادهای روز باعث شد این آثار در مدت کوتاهی به یکی از پرمخاطبترین قالبهای محتوایی فضای مجازی تبدیل شوند؛ اتفاقی که نشان داد انیماتورهای ایرانی توانایی تولید محتوای رقابتی در زمان کوتاه را دارند.
هرچند این آثار عمدتاً با اهداف رسانهای تولید شده بودند، اما تجربه آنها یک واقعیت مهم را آشکار کرد؛ اینکه ایران علاوه بر توان تولید انیمیشن سینمایی، از نیروی انسانی و زیرساخت فنی لازم برای تولید محتوای انیمیشنی در مقیاس گسترده نیز برخوردار است؛ ظرفیتی که در صورت پیوند با سرمایهگذاری، بازارهای بینالمللی و نظام مؤثر مالکیت فکری، میتواند به یکی از مزیتهای اقتصاد خلاق کشور تبدیل شود.
توسعه ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی نیز میتواند فرصت تازهای برای استودیوهای داخلی ایجاد کند. این فناوریها هزینه تولید را کاهش میدهند، زمان ساخت را کوتاهتر میکنند و امکان رقابت استودیوهای کوچک با بازیگران بزرگتر را افزایش میدهند. البته بهرهگیری از این فرصت، مستلزم سرمایهگذاری در آموزش، فناوری و توسعه بازارهای صادراتی است.
آینده صنعت انیمیشن ایران؛ از تولید فیلم تا خلق برند
تجربه کشورهای پیشرو نشان میدهد موفقیت در صنعت انیمیشن با ساخت چند فیلم پرفروش به دست نمیآید. آنچه آمریکا، ژاپن و چین را به قدرتهای این حوزه تبدیل کرده، توانایی آنها در خلق شخصیتهایی است که سالها پس از پایان اکران نیز در قالب بازیهای ویدئویی، کتاب، اسباببازی، سریال، محصولات فرهنگی و دهها بازار دیگر برای اقتصاد کشورشان ارزشآفرینی میکنند.
صنعت انیمیشن ایران نیز در سالهای اخیر ثابت کرده که توانایی تولید آثار باکیفیت و جذب مخاطب را دارد. رشد فروش انیمیشنهای داخلی، ارتقای توان فنی استودیوها و حضور موفق متخصصان ایرانی در پروژههای بینالمللی، همگی نشانههایی امیدوارکننده هستند. اما تبدیل این ظرفیت به صنعتی صادراتمحور، نیازمند نگاهی فراتر از تولید یک فیلم سینمایی است.
اگر سیاستگذاری، سرمایهگذاری و حمایت از مالکیت فکری در کنار توسعه بازارهای بینالمللی قرار گیرد، انیمیشن میتواند به یکی از مهمترین پیشرانهای اقتصاد خلاق ایران تبدیل شود؛ صنعتی که ارزش آن نه فقط در فروش بلیت سینما، بلکه در خلق داراییهای فکری ماندگار و حضور در بازار چندصد میلیارد دلاری جهان تعریف میشود.
خبرنگار: حسین کمالزارع
نظر شما