به گزارش خبرنگار بین‌الملل تازه‌های اقتصاد، کمبود کود شیمیایی دیگر یک هشدار دوردست نیست؛ این بحران اکنون در بازارهای جهانی، در هزینه‌های تولید و در تصمیم‌های کشاورزان به‌وضوح دیده می‌شود. داده‌ها و تحلیل‌های منتشرشده از سوی نهادهای بین‌المللی نشان می‌دهد که اختلال در زنجیره تأمین کود، به‌ویژه در مسیرهای دریایی خلیج فارس، عرضه کودهای نیتروژنه و فسفاته را تحت فشار قرار داده و زمینه‌ساز جهش تازه‌ای در قیمت‌ها شده است. در چنین شرایطی، مسئله فقط افزایش نرخ‌ها نیست؛ کاهش دسترسی به کود، مستقیماً بر سطح زیرکشت، میزان مصرف و در نهایت تولید غذا اثر می‌گذارد.

کمبود کود در بازار جهانی؛ عرضه کمتر، قیمت بیشتر

گزارش بانک جهانی درباره بازار کالاها در آوریل ۲۰۲۶ نشان می‌دهد شاخص قیمت کود در سه‌ماهه نخست سال بیش از ۱۲ درصد افزایش یافته و در آوریل به بالاترین سطح خود از اکتبر ۲۰۲۲ رسیده است. این افزایش، بنا بر ارزیابی بانک جهانی، عمدتاً ناشی از اختلال در صادرات و محدودیت‌های حمل‌ونقل مرتبط با تنگه هرمز بوده است. در همان گزارش، پیش‌بینی شده که شاخص قیمت کود در کل سال ۲۰۲۶ بیش از ۳۰ درصد رشد کند. در این میان، اوره بیشترین جهش را تجربه کرده و به‌عنوان اصلی‌ترین موتور افزایش قیمت‌ها شناخته می‌شود.

بانک جهانی در بیانیه مطبوعاتی خود نیز اعلام کرده است که قیمت کود در سال ۲۰۲۶ احتمالاً ۳۱ درصد افزایش خواهد یافت و قیمت اوره ممکن است تا ۶۰ درصد بالا برود. این ارقام نشان می‌دهد که بازار کود وارد مرحله‌ای از کمبود و فشار قیمتی شده که فراتر از یک نوسان کوتاه‌مدت است و می‌تواند بر برنامه‌ریزی کشت در ماه‌های آینده اثر بگذارد.

شوک در زنجیره تأمین؛ چرا کمبود کود جدی‌تر شده است؟

اختلال اخیر تنها به قیمت‌ها ضربه نزده، بلکه ساختار تأمین کود را نیز تحت تأثیر قرار داده است. تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های تجارت جهانی نهاده‌های کشاورزی است و هرگونه محدودیت در آن، جریان صادرات کود و مواد اولیه تولید آن را کند می‌کند.

داده‌های IFASTAT نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از تجارت جهانی چند نهاده کلیدی از این مسیر عبور می‌کند: اوره ۳۴ درصد، آمونیاک ۲۳ درصد، گوگرد ۴۹ درصد و MAP+DAP برابر با ۱۸ درصد. این ارقام به‌روشنی نشان می‌دهد که حتی یک اختلال محدود در این گذرگاه می‌تواند به زنجیره‌ای از کمبودها در بازار جهانی منجر شود.

هشدار FAO: فشار بر کشاورزان و خطر کاهش تولید

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نیز در ارزیابی خود هشدار داده است که ادامه اختلال در تنگه هرمز می‌تواند قیمت جهانی کود را در نیمه نخست ۲۰۲۶ به‌طور متوسط ۱۵ تا ۲۰ درصد بالا ببرد. به گفته این نهاد، کشاورزان اکنون با یک فشار دوگانه روبه‌رو هستند: از یک سو قیمت کود بالا رفته و از سوی دیگر هزینه سوخت، حمل‌ونقل و سایر نهاده‌های تولید نیز افزایش یافته است. نتیجه طبیعی این وضعیت، کاهش مصرف کود یا تغییر الگوی کشت به سمت محصولات کم‌نیازتر است.

اما مشکل فقط در هزینه خلاصه نمی‌شود. FAO تأکید می‌کند که کاهش مصرف کود، به‌ویژه در محصولات پرمصرفی مانند گندم، برنج و ذرت، می‌تواند به افت محسوس عملکرد مزرعه منجر شود. از آنجا که پاسخ عملکرد به مصرف کود خطی نیست، حتی کاهش‌های جزئی نیز ممکن است خسارت‌های بزرگی در برداشت نهایی ایجاد کند. در نتیجه، کمبود کود شیمیایی مستقیماً به کاهش تولید غذا و افزایش آسیب‌پذیری بازارها می‌انجامد.

تنگه هرمز؛ گلوگاه حساس تجارت کود

تحلیل IFPRI نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۴ تا ۳۰ درصد از تجارت جهانی کود از مسیر تنگه هرمز عبور می‌کرده است؛ مسیری که نه‌فقط برای کود، بلکه برای انرژی و مواد اولیه تولید آن نیز حیاتی است. این مؤسسه هشدار داده است که هرگونه اختلال پایدار در این گذرگاه، می‌تواند به‌ویژه کشورهای وابسته به واردات در آسیا و آفریقا را در معرض فشار مستقیم قرار دهد. در همین چارچوب، کاهش عرضه از خلیج فارس، افزایش هزینه حمل و بالا رفتن بیمه کشتی‌ها، بحران کمبود را تشدید کرده است.

کدام کشورها و مناطق بیشترین آسیب را می‌بینند؟

بر پایه جمع‌بندی منابع، کشورهایی که بیشترین آسیب را از کمبود کود خواهند دید، آنهایی هستند که یا به واردات کود وابسته‌اند یا در آستانه فصل کشت با محدودیت عرضه روبه‌رو شده‌اند. در آسیا، کشورهایی مانند هند، پاکستان و بنگلادش با افزایش هزینه تأمین و کاهش دسترسی به کود مواجه‌اند. در آفریقا، بسیاری از کشورها به‌ویژه در جنوب صحرای آفریقا، از جمله کنیا، تانزانیا، سومالی و موزامبیک، در برابر این بحران بسیار آسیب‌پذیرند. در خاورمیانه و شمال آفریقا نیز کشورهایی مانند مصر به دلیل وابستگی به واردات غلات و فشار هم‌زمان بر نهاده‌های کشاورزی، در معرض خطر بیشتری قرار دارند.

پیامد این روند فقط محدود به بازارهای محلی نیست. اگر مصرف کود در این کشورها کاهش یابد، افت عملکرد می‌تواند به بازار جهانی غلات، خوراک دام و نهاده‌های غذایی نیز سرایت کند و موج جدیدی از افزایش قیمت مواد غذایی را رقم بزند.

در حال حاضر بازار جهانی کود شیمیایی با ترکیبی از کمبود عرضه، افزایش قیمت، اختلال در مسیرهای صادراتی و فشار بر توان خرید کشاورزان روبه‌روست. گزارش‌ها و آمارهای رسمی نشان می‌دهد که این وضعیت اگر ادامه یابد، می‌تواند به کاهش مصرف کود، افت تولید کشاورزی و تشدید ناامنی غذایی در بسیاری از کشورها منجر شود. در واقع، مسئله فقط گرانی کود نیست؛ مسئله اصلی، کمبودِ کود در زمانه‌ای است که جهان بیش از هر زمان دیگری به ثبات در تولید غذا نیاز دارد.