در حالی که بانک مرکزی در اطلاعیه ای با اشاره به فاصله گرفتن نرخ ارز از متغیرهای بنیادی، اعلام کرد: هدف این بانک دفاع از یک نرخ یا عدد مشخص نیست؛ بلکه مأموریت این نهاد، حفظ ثبات پولی و ارزی و جلوگیری از ماندگار شدن نوساناتی است که پشتوانه بنیادی ندارند. ۲ کارشناس بانکی و اقتصادی در گفتگو با تازه های اقتصاد تاکید دارند: در شرایطی که نرخ ارز در کوتاه‌مدت بیش از متغیرهای بنیادی به اخبار و تحولات سیاسی واکنش نشان می‌دهد، نقش انتظارات در شکل‌گیری تقاضای ارزی پررنگ‌تر می‌شود؛ با این حال، این هیجان الزاماً پایدار نیست و با روشن‌تر شدن چشم‌انداز اقتصادی، تقویت عرضه ارز و انتشار اخبار مثبت درباره صادرات و بازگشت درآمدهای ارزی، می‌تواند تعدیل شود.

آینده بازار از لنز بانک مرکزی

بانک مرکزی در واکنش به رشد قیمت ارز در یک هفته اخیر اعلام کرد: شرایط کنونی بازار ارز برای بانک مرکزی ناشناخته نیست و در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۹ نیز اقتصاد کشور دوره‌هایی از تشدید نااطمینانی، فشارهای بیرونی و افزایش تقاضای احتیاطی را تجربه کرده و در چنین شرایطی، حتی هنگامی که منشأ اولیه شوک‌های ایجادشده در حوزه‌های سیاسی، امنیتی یا اقتصادی و خارج از حوزه سیاست پولی قرار دارد، آثار آن می‌تواند در بازار ارز نمایان شود.

بررسی‌های بانک مرکزی نشان می‌دهد که سطح فعلی نرخ ارز با متغیرهای بنیادی اقتصاد همخوانی کامل ندارد و بخش قابل توجهی از فاصله ایجادشده، متأثر از تشدید نااطمینانی، فشارهای روانی و انتظارات بازار است و تجربه دوره‌های گذشته نیز نشان داده است که با کاهش فشارهای انتظاری و بازگشت آرامش، این فاصله‌ها قابلیت تعدیل خواهند داشت. سیاستگذار ارزی تاکید کرد: هدف بانک مرکزی دفاع از یک نرخ یا عدد مشخص نیست؛ بلکه مأموریت این بانک، حفظ ثبات پولی و ارزی و جلوگیری از ماندگار شدن نوساناتی است که پشتوانه بنیادی ندارند.

مسیر مداخله در روزهای التهاب

بانک مرکزی می افزاید: در همین چارچوب، خرید و فروش ارز و طلا و مداخله در بازار با هدف مدیریت نوسانات، مطابق قانون جدید بانک مرکزی، از جمله وظایف و ابزارهای قانونی این بانک محسوب می‌شود و این نهاد همچنین در زمان مناسب نسبت به تقویت ذخایر اقدام خواهد کرد تا در دوره‌های فشار، از ظرفیت کافی برای مدیریت بازار و انجام اقدامات مؤثر برخوردار باشد.

نهاد سیاستگذار ارزی تصریح کرد: زمان، حجم و نحوه استفاده از ابزارهای مداخله‌ای بانک مرکزی بر اساس شرایط بازار، نیازهای اقتصاد و کفایت ذخایر تعیین خواهد شد. بانک مرکزی هرجا مداخله قانونی را برای بازگرداندن بازار به مسیری سازگارتر با واقعیت‌های اقتصادی و حفظ ثبات ضروری بداند، بدون تردید از ابزارهای قانونی خود استفاده خواهد کرد.

بانک مرکزی با استقبال از نقدها و دیدگاه‌های کارشناسی، تأکید کرد که تصمیمات و اقدامات این نهاد بر مبنای ارزیابی‌های حرفه‌ای، داده‌های اقتصادی و در نظر گرفتن منافع اقتصاد کشور اتخاذ می‌شود و این بانک به‌طور مستمر تحولات بازار ارز را رصد کرده و در صورت ضرورت، اقدامات لازم را برای صیانت از ثبات پولی و ارزی، مدیریت نوسانات و جلوگیری از شکل‌گیری روندهای غیربنیادی در بازار به عمل خواهد آورد.

استارت تزریق ۲ میلیارد دلاری

خبر دیگر اینکه فروش ارز به متقاضیان از صبح روز شنبه ۱۱ مهرماه در بانک‌های ملت، تجارت، صادرات و سامان آغاز شد و این بانکها ارز مورد نیاز متقاضیان را در چارچوب سهمیه جدید عرضه می‌کنند. در این طرح، تمامی شهروندان بالای ۱۸ سال می‌توانند با ارائه کارت ملی، نسبت به تأمین نیاز ارزی خود تا سقف ۱۰ هزار دلار اقدام کنند. این اقدام در راستای برنامه‌ریزی بانک مرکزی برای عرضه تا ۲ میلیارد دلار اسکناس ارز است و در مرحله اول، یک میلیارد دلار از طریق شعب منتخب بانک‌ها و صرافی های بانکی در سراسر کشور عرضه می‌شود.

جهش ارزی با انتظارات سیاسی

حسن معتمدی، مدیر کل اسبق نظارت بر بانک‌ها و موسسات اعتباری بانک مرکزی در گفت‌وگو با تازه‌های اقتصاد می‌گوید: شواهد موجود نشان می‌دهد بازار ارز در شرایط عادی، بیش از هر چیز تحت تأثیر متغیرهای اقتصادی و بنیادی قرار دارد. تورم، وضعیت تجارت خارجی و سایر عوامل اقتصادی، در بلندمدت بر سطح نرخ ارز اثر می‌گذارند و طبیعی است که تغییر در این متغیرها به تدریج خود را در قیمت ارز نشان دهد. با این حال، زمانی که نرخ ارز به صورت پلکانی و جهشی تغییر می‌کند و واکنش آن به اخبار و تحولات سیاسی بسیار بیشتر از متغیرهای اقتصادی است، می‌توان دریافت که بخش قابل توجهی از این نوسانات از جنس انتظاری است.

وی ادامه می‌دهد: در چنین شرایطی، انتظارات نقش مهمی در شکل‌گیری رفتار فعالان بازار ایفا می‌کند. هنگامی که فضای سیاسی با ابهام و نااطمینانی همراه می‌شود، بخشی از افراد تلاش می‌کنند دارایی خود را از کاهش ارزش حفظ کنند و به سمت بازارهایی مانند ارز و سایر دارایی‌ها حرکت می‌کنند. در نتیجه، تقاضایی شکل می‌گیرد که لزوماً ناشی از نیاز واقعی اقتصادی نیست و می‌تواند تحت تأثیر نگرانی نسبت به آینده و تلاش برای کسب بازدهی بیشتر باشد.

مدیر کل اسبق نظارت بر بانک‌ها و موسسات اعتباری بانک مرکزی تاکید می‌کند: تجربه اقتصاد ایران نیز نمونه‌هایی از این وضعیت را نشان داده است. در سال‌های گذشته و به‌ویژه در مقاطعی مانند خروج آمریکا از برجام و افزایش فشارهای سیاسی و اقتصادی، انتظارات جدیدی در بازار شکل گرفت و نرخ ارز نیز تحت تأثیر این انتظارات قرار گرفت. در ادامه، با تغییر شرایط سیاسی و اقتصادی و کاهش بخشی از نااطمینانی‌ها، رفتار بازار نیز تغییر کرد. این تجربه نشان می‌دهد که بخشی از جهش‌های ارزی ممکن است با فاصله‌ای از عوامل بنیادی رخ دهد و به شرایط انتظاری وابسته باشد.

وی ادامه می‌هد: البته این موضوع به معنای نادیده گرفتن متغیرهای بنیادی نیست. بخشی از افزایش نرخ ارز می‌تواند ناشی از تورم و شرایط اقتصادی کشور باشد و نمی‌توان انتظار داشت نرخ ارز بدون توجه به این متغیرها در بلندمدت ثابت بماند. تورم، وضعیت اقتصادی و سایر عوامل بنیادی در هر حال بر ارزش پول ملی و نرخ ارز اثرگذار هستند و تغییرات آنها باید در تحلیل بازار مورد توجه قرار گیرد.

معتمدی اظهار می‌کند: با این حال، مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که رشد نرخ ارز بسیار فراتر از آن چیزی باشد که بتوان آن را صرفاً با متغیرهای بنیادی توضیح داد. در این وضعیت، نقش انتظارات و نااطمینانی سیاسی پررنگ‌تر می‌شود. اخبار سیاسی می‌تواند در مدت کوتاهی انتظارات فعالان اقتصادی را تغییر دهد و همین تغییر انتظارات، رفتار آنها در بازار دارایی‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.

این کارشناس بانکی با تاکید بر این که برای تحلیل نوسانات اخیر بازار ارز باید میان دو عامل تفاوت قائل شود، اظهار دارد: بخشی از تغییرات نرخ ارز ریشه در شرایط اقتصادی و متغیرهای بنیادی دارد و بخشی دیگر می‌تواند ناشی از انتظارات و نااطمینانی باشد. تجربه دوره‌های گذشته نیز نشان می‌دهد با کاهش نااطمینانی سیاسی و آرام‌تر شدن شرایط تجارت بین‌الملل و اقتصاد، بخشی از فشارهای انتظاری بازار می‌تواند تعدیل شود. از این منظر، شناخت سهم هر یک از عوامل بنیادی و انتظاری در تغییرات نرخ ارز، برای تحلیل دقیق‌تر رفتار بازار اهمیت دارد.

هیجان بازار ارز با انتشار اخبار مثبت تعدیل می‌شود

فتح الله تاری، اقتصاددان نیز در گفت‌وگو با تازه‌های اقتصاد نرخ ارز را تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل دانست که بخشی از آنها به شرایط واقعی بازار، یعنی عرضه و تقاضا، مربوط می‌شود و بخشی دیگر از مسیر انتظارات فعالان اقتصادی بر قیمت اثر می‌گذارد

وی در ادامه تاکید کرد: برای تحلیل رفتار بازار ارز نمی‌توان تنها به میزان عرضه و تقاضای فعلی توجه کرد، بلکه باید انتظارات نسبت به آینده را نیز به عنوان یکی از عوامل مؤثر در نظر گرفت. انتظارات می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد. بخشی از این انتظارات ممکن است بر اساس اطلاعات و اخبار صحیح شکل بگیرد و بخشی دیگر می‌تواند ناشی از هیجانات، برداشت‌های نادرست یا حتی اخبار نادرست باشد. در هر صورت، هنگامی که فعالان بازار بر اساس تصوری از آینده تصمیم به خرید یا فروش ارز می‌گیرند، همین رفتار می‌تواند بر میزان تقاضا و در نهایت بر قیمت بازار اثر بگذارد.

این اقتصاددان ادامه داد: نکته مهم این است که انتظارات یک متغیر ثابت و تغییرناپذیر نیست و می‌تواند در طول زمان تعدیل شود. به عبارت دیگر، اگر شرایط واقعی اقتصاد و بازار با انتظارات اولیه فعالان تفاوت پیدا کند، رفتار آنها نیز می‌تواند تغییر کند. در بازار ارز، عواملی مانند نحوه تأمین ارز، میزان صادرات، تداوم صادرات و چگونگی وصول درآمدهای ارزی می‌توانند در شکل‌گیری این انتظارات نقش داشته باشند.

وی عنوان کرد: در این میان، تأمین ارز نیز صرفاً به عملکرد بانک مرکزی محدود نمی‌شود. ارز حاصل از صادرات بخش دولتی و غیردولتی، نحوه بازگشت درآمدهای صادراتی و استمرار جریان صادرات، همگی از عواملی هستند که می‌توانند بر چشم‌انداز عرضه ارز در آینده اثر بگذارند. بنابراین هرچه اطمینان بیشتری نسبت به استمرار عرضه ارز و دسترسی به منابع ارزی وجود داشته باشد، می‌تواند بر انتظارات فعالان بازار نیز اثرگذار باشد.

تاری تاکید کرد: از سوی دیگر، اگر فضای بازار تحت تأثیر هیجان و نااطمینانی قرار گرفته باشد، این وضعیت الزاماً برای همیشه ادامه پیدا نمی‌کند. معمولاً با گذشت زمان و مشخص شدن وضعیت واقعی متغیرهایی که بازار نسبت به آنها نگران بوده است، بخشی از هیجانات تعدیل می‌شود. البته این تعدیل زمانی می‌تواند شکل بگیرد که اخبار و اطلاعات مثبت و همچنین عوامل واقعی و قابل مشاهده در بازار نمود پیدا کنند.

وی با بیان اینکه کاهش هیجان در بازار ارز تنها به معنای افزایش عرضه در یک مقطع خاص نیست، گفت: زمانی که فعالان اقتصادی نسبت به استمرار صادرات، وصول درآمدهای ارزی و امکان تأمین ارز اطمینان بیشتری پیدا کنند، بخشی از انتظارات منفی می‌تواند تغییر کند و رفتار بازار نیز متناسب با آن تعدیل شود.

تاری در پایان تاکید کرد: نرخ ارز حاصل برهم‌کنش عرضه و تقاضا، شرایط اقتصادی و انتظارات نسبت به آینده است. انتظارات نیز می‌تواند تحت تأثیر اخبار درست، اطلاعات نادرست یا هیجانات شکل بگیرد، اما در صورت تغییر شرایط و آشکار شدن واقعیت‌های اقتصادی، قابلیت تعدیل دارد. از این منظر، انتشار اطلاعات واقعی و نمایان شدن عوامل مثبت در بازار می‌تواند در کاهش هیجانات و نزدیک‌تر شدن رفتار بازار به شرایط واقعی اقتصاد نقش داشته باشد.