به گزارش خبرنگار تازههای اقتصاد، افزایش قیمت دلار در سه روز اخیر در شرایطی که طی این مدت تغییر بنیادینی در بسیاری از شاخصهای اقتصادی رخ نداده، نشان میدهد بازار ارز به مجموعهای از اخبار، تحولات سیاسی و امنیتی، نگرانیهای مربوط به آینده تجارت خارجی و مهمتر از همه تغییر انتظارات فعالان اقتصادی و خانوارها واکنش نشان داده است. کارشناسان اقتصادی معتقدند که جهش قیمت دلار را نمیتوان تنها با متغیرهای معمول اقتصادی توضیح داد و باید به مجموعهای از عوامل غیراقتصادی توجه کرد که در شرایط پرریسک میتوانند با سرعت زیادی بر قیمتها اثر بگذارند.
بازار ارز در چنین شرایطی فقط به آنچه امروز در اقتصاد اتفاق افتاده واکنش نشان نمیدهد، بلکه بخش مهمی از قیمت خود را بر اساس تصویری که از آینده شکل گرفته تعیین میکند. نگرانی درباره تحولات سیاسی، آینده مذاکرات، احتمال تشدید تنشهای منطقهای، محدودیتهای تجاری و حملونقل، دسترسی به منابع ارزی و حتی نوع اخباری که در شبکههای اجتماعی منتشر میشود، میتواند پیش از آنکه اثر واقعی خود را در آمارهای اقتصادی نشان دهد، رفتار معاملهگران و مردم را تغییر دهد.
از همین منظر، رشد اخیر دلار بیش از آنکه یک اتفاق تکعلتی باشد، نتیجه برخورد چند متغیر با یکدیگر است؛ متغیرهایی که در کوتاهمدت، وزن عوامل سیاسی و انتظاری در آنها افزایش یافته است. در واقع، آنچه طی سه روز اخیر در بازار ارز رخ داده، بیش از آنکه نشانه تغییر ناگهانی همه متغیرهای بنیادی اقتصاد باشد، میتواند نشانه تغییر سریع برداشت بازار از آینده باشد؛ تغییری که خود را ابتدا در انتظارات و سپس در رفتار تقاضا نشان داده است.
کارشناسان در گفتوگوی اختصاصی با «تازههای اقتصاد» همین تغییر انتظارات را مهمترین حلقه اتصال میان تحولات سیاسی و امنیتی و جهش اخیر نرخ ارز میدانند.
بازار ارز به تحولات قیمت میدهد
مسعود توکلی، کارشناس بازار ارز نیز معتقد است بخش قابل توجهی از نوسانات فعلی را باید در ریسکهای سیاسی و امنیتی و تغییر انتظارات جستوجو کرد. او با اشاره به اینکه تحولات سیاسی و امنیتی در تمام اقتصادهای دنیا میتواند بازارهای مالی را در مدت کوتاهی تحت تأثیر قرار دهد، میگوید: «حتی انتشار یک خبر سیاسی یا امنیتی میتواند موجب نوسانات قابل توجه در قیمت داراییها شود.»
از نگاه توکلی، اقتصاد ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست و تجربه سالهای گذشته نشان داده که اخبار مربوط به توافقها، تنشهای سیاسی و تحولات منطقهای، مستقیماً بر انتظارات فعالان اقتصادی و به دنبال آن بر نرخ ارز اثر میگذارد. او تأکید میکند که در شرایط فعلی نمیتوان تمام نوسانات نرخ ارز را صرفاً با عرضه و تقاضای عادی بازار توضیح داد. به گفته توکلی، زمانی که یک تحول سیاسی یا امنیتی نگرانی نسبت به آینده را افزایش میدهد، این نگرانی ابتدا به انتظارات منتقل میشود و سپس بخشی از افراد برای حفظ ارزش دارایی خود به سمت خرید ارز حرکت میکنند.
به این ترتیب، یک خبر یا تحول سیاسی میتواند در مرحله اول تنها یک «انتظار» ایجاد کند، اما همین انتظار در مرحله بعد به تقاضای واقعی تبدیل میشود. فردی که تصور میکند ارزش ریال در آینده کاهش خواهد یافت، برای محافظت از دارایی خود ممکن است امروز اقدام به خرید ارز کند. وقتی تعداد این افراد افزایش پیدا کند، انتظاری که در ابتدا ذهنی بوده، به یک متغیر واقعی در بازار تبدیل میشود. توکلی این فرآیند را از منظر اقتصاد سیاسی قابل بررسی میداند و معتقد است نرخ ارز در شرایط فعلی تنها انعکاسی از متغیرهای اقتصادی نیست، بلکه برداشت فعالان اقتصادی از تحولات سیاسی و امنیتی آینده نیز در آن نقش دارد. او همچنین بر توسعه ابزارهای مالی برای مدیریت تقاضای ارزی تأکید دارد و معتقد است همانگونه که در بازار طلا ابزارهایی برای سرمایهگذاری غیرمستقیم ایجاد شده، توسعه ابزارهای مالی ارزی نیز میتواند به افرادی که دغدغه حفظ ارزش دارایی خود را دارند امکان دهد بدون ورود مستقیم به بازار ارز فیزیکی، ریسک خود را مدیریت کنند.
رشد دلار با چاشنی هیجان
رحمان سعادت، اقتصاددان و عضو هیأت علمی دانشگاه سمنان، نیز معتقد است برای توضیح افزایش اخیر نرخ ارز باید میان اثر عوامل واقعی اقتصاد و اثر هیجانات بازار تفاوت قائل شد. او میگوید: «بخشی از رشد اخیر نرخ ارز واقعی است، اما بخشی از آن نیز ناشی از هیجانات بازار است.»
از نگاه سعادت، قرار گرفتن اقتصاد در نیمه دوم سال، بازنگری فعالان اقتصادی در برنامههای تولید و افزایش هزینههای خانوار میتواند تقاضاهای جدیدی ایجاد کند. در کنار این عوامل، تورم نیز به گفته او در ارتباط با نرخ ارز قرار دارد و بخشی از فشارهای تورمی میتواند با فاصله زمانی خود را در بازار ارز نشان دهد. اما نکته مهم از دید این اقتصاددان، تفاوت میان رشد تدریجی نرخ ارز و جهش ناگهانی آن است. او معتقد است ممکن است بخشی از افزایش قیمت در مسیر طبیعی متغیرهای اقتصادی رخ دهد، اما «هیجانات ارزی» میتواند سرعت این حرکت را چند برابر کند.
به این ترتیب، اگر قیمت ارز در مسیر عوامل بنیادی قرار داشته باشد، انتشار اخبار منفی یا افزایش نگرانیهای سیاسی و اقتصادی میتواند همان مسیر را با سرعت بیشتری طی کند. در چنین شرایطی، بازار به جای آنکه منتظر بماند تا آثار واقعی یک اتفاق ظاهر شود، از قبل احتمال آن را در قیمتها لحاظ میکند.
موتور تشدید انتظارات
سعادت در عین حال نقش شبکههای اجتماعی را در شکلگیری این انتظارات مهم میداند. به گفته او، امروز شبکههای اجتماعی ضریب نفوذ بسیار بالایی دارند و بخش قابل توجهی از مردم اخبار اقتصادی خود را از همین مسیر دریافت میکنند. او هشدار میدهد که در این فضا، اعداد و نرخهای مختلف گاهی بدون مبنای مشخص منتشر میشوند و همین موضوع میتواند به تشدید هیجانات منجر شود.
سعادت میگوید بخشی از کاربران شبکههای اجتماعی تجربه تاریخی کافی از بازار ارز ندارند و ممکن است با مشاهده یک عدد جدید یا خبری درباره افزایش شدید قیمت، بدون بررسی صحت آن واکنش نشان دهند.
به اعتقاد این اقتصاددان، گاهی حتی انتشار نرخهای بالاتر از واقعیت نیز با هدف جذب مخاطب و افزایش دنبالکننده انجام میشود. هرچه عدد بزرگتر و خبر جنجالیتر باشد، احتمال توجه کاربران و مراجعه آنها به صفحه منتشرکننده بیشتر است. در نتیجه، شبکههای اجتماعی میتوانند به حلقهای تبدیل شوند که در آن «خبر»، «نگرانی»، «انتظار» و سپس «رفتار اقتصادی» یکدیگر را تقویت میکنند. این مسئله در بازاری مانند ارز که بخش مهمی از قیمت آن به انتظارات آینده وابسته است، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
راز برخاستن دلار چیست
بهاءالدین حسینی هاشمی، کارشناس پولی و بانکی نیز منشأ بخشی از فراز و فرودهای بازار ارز را در عوامل بیرونی و انتظارات تورمی مردم میداند. او معتقد است نگرانی درباره آینده درآمدهای ارزی و شرایط تجارت خارجی، در کنار حجم نقدینگی و تورم، میتواند بر رفتار بازار اثر بگذارد.
حسینی هاشمی درباره نقش اخبار در بازار ارز تأکید میکند: «اخبار، اتفاقات و حتی صحبتهایی میتواند منجر به افزایش قیمت شود.» به گفته او، اگر اخبار مثبت در بازار مخابره نشود و تحریمها و محدودیتهای تجاری ادامه پیدا کند، انتظارات تورمی میتواند تشدید شود و فشار بیشتری بر نرخ ارز وارد کند. این کارشناس پولی و بانکی همچنین معتقد است بخشی از رفتار بازار از سوی افرادی شکل میگیرد که مردم را به تبدیل ریال به داراییهای دیگر برای حفظ ارزش دارایی تشویق میکنند. از این منظر، کاهش ارزش پول ملی و نگرانی از آینده، خود میتواند تقاضا برای داراییهایی مانند ارز و طلا را افزایش دهد.
او در عین حال تأکید دارد که سیاست خارجی از وضعیت بازار کالا و تجارت جدا نیست و باید شرایط به گونهای مدیریت شود که تحولات داخلی و خارجی به عنوان تهدیدی برای ارزش پول ملی در ذهن فعالان اقتصادی تثبیت نشود.
التهاب موقت در بازار ارز
عباس علویراد، کارشناس اقتصادی، برای تحلیل نوسانات اخیر میان عوامل میانمدت و بلندمدت و عوامل کوتاهمدت تفاوت قائل میشود. به گفته او، رشد نقدینگی از مهمترین متغیرهای میانمدت و بلندمدت نرخ ارز است، اما افزایشهای شدید و روزانهای که در روزهای اخیر مشاهده شده، بیشتر تحت تأثیر عوامل کوتاهمدت قرار دارد.
علویراد در این میان، جریان ورود ارز به کشور و وضعیت تجارت خارجی را مهم میداند و میگوید اطلاعات مربوط به کاهش حجم تجارت خارجی و بهویژه صادرات، میتواند بر برداشت فعالان اقتصادی از آینده درآمدهای ارزی اثر بگذارد.
اما از نگاه او، بخش مهمتر ماجرا در روزهای اخیر، اثر «اطلاعات» بر «انتظارات» است. او میگوید: «بخشی از التهاب فعلی بازار ارز ناشی از همین تغییر انتظارات است.» علویراد توضیح میدهد که فعالان اقتصادی ممکن است محدودیتهایی را که احتمال میدهند در ماههای آینده بر تجارت خارجی یا بازار ارز ایجاد شود، از هماکنون در تصمیمهای خود لحاظ کنند. به تعبیر دیگر، بازار بخشی از آینده احتمالی را به زمان حال منتقل میکند. همین نکته میتواند توضیح دهد که چرا سرعت افزایش نرخ ارز در سه روز اخیر بیشتر از آن چیزی بوده که صرفاً با تغییر متغیرهای بنیادی اقتصاد قابل توضیح باشد.
این کارشناس اقتصادی معتقد است اگر شرایط نامطلوب اقتصادی و سیاسی ادامه پیدا کند، نرخ ارز در میانمدت نیز تحت تأثیر قرار خواهد گرفت، اما سرعت بالای حرکت بازار در مقطع فعلی نشان میدهد که انتظارات در حال حاضر نقش مهمی در تشدید روند دارند.
به گفته او، مردم و فعالان اقتصادی امروز به سرعت اظهارنظرهای مسئولان را رصد میکنند و هر پیام میتواند در شکلگیری تصویری که آنها از آینده اقتصاد دارند اثر بگذارد. بنابراین، مدیریت انتظارات تنها با ابزارهای اقتصادی انجام نمیشود و کیفیت و هماهنگی اطلاعرسانی نیز میتواند بخشی از سیاست مدیریت بازار باشد.
هیجان زده نشوید
کامران سلطانیزاده، رئیس سابق کانون صرافان، اگرچه نقش عوامل اقتصادی و تورمی را در روند نرخ ارز پررنگ میداند، اما بر نقش رفتار تقاضا در تشدید نوسانات نیز تأکید دارد. او میگوید طی ماههای گذشته تمایل بخشی از مردم به خرید ارز و طلا افزایش یافته و برخی افراد برای حفظ ارزش دارایی خود، بخشی از منابع ریالی را به این داراییها تبدیل کردهاند.
سلطانیزاده درباره راهکارهای کنترل هیجانات و ایجاد ثبات بیشتر در بازار ارز گفت: در زمان تشنج بازار، مهمترین اقدام افزایش عرضه است و در کنار افزایش عرضه، ایجاد آرامش در فضای سیاسی کشور نیز اهمیت دارد، زیرا تحولات سیاسی و چالشهای منطقهای موجب افزایش نااطمینانی ذهنی مردم شده و این تصور را تقویت میکند که روند تورم همچنان ادامه خواهد داشت. رییس سابق کانون صرافان تأکید کرد: کنترل تورم نیز میتواند نقش مهمی در کنترل قیمت ارز و طلا داشته باشد و کاهش نااطمینانیهای اقتصادی و سیاسی میتواند به آرامتر شدن رفتار تقاضا در بازار کمک کند. وی درباره رفتار مردم در شرایط نوسانی بازار ارز نیز گفت: همچنان بر این باور هستیم که مردم در شرایط متشنج بازار نباید وارد معاملات ارز شوند، چرا که در چنین شرایطی بخش قابل توجهی از خریداران ممکن است در اثر نوسانات قیمت متضرر شوند. سلطانیزاده خاطرنشان کرد: بهتر است مردم اجازه دهند بازار به شرایط باثباتتر و آرامتری برسد و پس از کاهش نوسانات، درباره خرید ارز تصمیمگیری کنند.
نظر شما