به گزارش خبرنگار تازه‌های اقتصاد، داده‌های شبکه شاپرک نشان می‌دهد تحولات ناشی از جنگ اسفند ۱۴۰۴ و تداوم نااطمینانی اقتصادی، الگوی مصرف خانوارها را به‌طور محسوسی تحت تأثیر قرار داده است؛ تغییری که از کاهش ارزش حقیقی تراکنش‌ها و برهم خوردن الگوی فصلی تقاضا تا جابه‌جایی جغرافیایی بخشی از مصرف را در بر می‌گیرد. بررسی این داده‌ها نشان می‌دهد شبکه پرداخت، علاوه بر ایفای نقش عملیاتی در انجام مبادلات، امروز به یکی از مهم‌ترین منابع رصد رفتار اقتصادی خانوارها تبدیل شده است.

بر اساس داده‌های منتشرشده از شبکه شاپرک، تعداد تراکنش‌های الکترونیکی طی ۱۳ سال گذشته از ۵ میلیارد به ۵۲ میلیارد تراکنش رسیده و مجموع مبالغ تراکنش‌ها از ۶۳۳ هزار میلیارد تومان در سال ۱۳۹۲ به بیش از ۲۵،۰۵۲ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته است؛ رشدی ۳۸۶۰ درصدی که بخش قابل توجهی از آن به تورم سالانه مربوط می‌شود و ارزش حقیقی این تراکنش‌ها طی این دوره، رشد به‌مراتب محدودتری را تجربه کرده است.

وقتی الگوی مصرف از تقویم اقتصادی پیروی نمی‌کند

داده‌های خرداد ۱۴۰۵ شاپرک از تغییری حکایت دارد که فراتر از نوسان‌های معمول فصلی است. نسبت ارزش تراکنش‌های الکترونیکی به حجم نقدینگی که در سال‌های گذشته معمولاً همزمان با خریدهای پایان سال افزایش می‌یافت، این بار مسیر متفاوتی را طی کرد. نااطمینانی ناشی از جنگ، در کنار فشارهای تورمی، باعث شد بسیاری از خانوارها خریدهای غیرضروری را به تعویق بیندازند و بخش بیشتری از منابع خود را به تأمین نیازهای ضروری اختصاص دهند.

بررسی میانگین ارزش هر تراکنش در استان‌های مختلف نیز از شکاف قابل توجه در سطح هزینه‌کرد و قدرت خرید خانوارها حکایت دارد. از سوی دیگر، روند ارزش حقیقی تراکنش‌ها از ابتدای سال ۱۴۰۳ تا مقاطع اخیر، کاهش تدریجی قدرت خرید را تأیید می‌کند. اگرچه پس از برقراری آتش‌بس نشانه‌هایی از بازگشت نسبی تقاضا مشاهده می‌شود، اما این روند هنوز نتوانسته کاهش قدرت خرید خانوارها را جبران کند.

ردپای تغییر رفتار خانوار در داده‌های شاپرک

تغییر الگوی مصرف، تنها در نوع خریدها خلاصه نشد. جابه‌جایی موقت بخشی از جمعیت، الگوی مکانی خرید و پرداخت را نیز تغییر داد و سهم برخی استان‌ها و پذیرندگان از تراکنش‌های ثبت‌شده را دستخوش تغییر کرد. به همین دلیل، داده‌های شبکه پرداخت امروز فراتر از اطلاعات مربوط به نقل‌وانتقال وجوه، تصویری به‌روز از رفتار اقتصادی خانوارها ارائه می‌کنند.

همین ویژگی، داده‌های تراکنشی را به یکی از سریع‌ترین ابزارهای رصد اقتصاد تبدیل کرده است. تغییر در تعداد و ارزش تراکنش‌ها، ترکیب اصناف پذیرنده و توزیع جغرافیایی پرداخت‌ها، می‌تواند روندهای مصرف را پیش از انتشار بسیاری از آمارهای رسمی آشکار کند و تصویری نزدیک به زمان واقعی از تحولات اقتصادی در اختیار سیاست‌گذاران قرار دهد.

پایداری شبکه پرداخت؛ شریان تداوم جریان اقتصاد

داده‌ها تنها یک سوی ماجرا هستند. سوی دیگر، پایداری زیرساختی است که این داده‌ها بر بستر آن شکل می‌گیرند. در دوره‌های نااطمینانی، هرگونه اختلال در خدمات پرداخت می‌تواند آثار شوک‌های اقتصادی را بر معیشت خانوارها و فعالیت بنگاه‌ها تشدید کند. از همین رو، شبکه پرداخت امروز صرفاً یک خدمت بانکی نیست؛ بلکه بخشی از زیرساخت حیاتی اقتصاد کشور محسوب می‌شود.

توسعه این زیرساخت طی بیش از یک دهه گذشته، از گسترش شبکه شاپرک و پایانه‌های فروش تا توسعه خدمات غیرحضوری، همراه‌بانک، اینترنت‌بانک و سامانه‌های پایا و ساتنا، ظرفیت نظام بانکی را برای پاسخ‌گویی به شرایط خاص افزایش داده است. استمرار خدمت‌رسانی این شبکه، امکان تداوم جریان مصرف، مبادلات روزمره خانوارها و فعالیت کسب‌وکارها را حتی در شرایط بحرانی فراهم می‌کند.

داده‌های شاپرک؛ تصویری از کاهش قدرت خرید

نکته قابل‌تأمل در داده‌های منتشرشده از شبکه شاپرک، فاصله معنادار بین رشد اسمی تراکنش‌ها و ارزش حقیقی آن است. افزایش چشمگیر مبالغ تراکنش‌ها در ۱۳ سال اخیر، در حالی رخ داده که ارزش حقیقی آن پس از کسر تورم، رشد بسیار محدودتری داشته است. میانگین ارزش هر تراکنش در استان‌های مختلف از شکاف قابل‌توجهی در سطح هزینه‌ها و قدرت خرید خانوارها حکایت دارد و روند ارزش حقیقی تراکنش‌ها، کاهش تدریجی قدرت خرید را تأیید می‌کند. اگرچه پس از برقراری آتش‌بس نشانه‌هایی از بهبود نسبی مشاهده می‌شود، اما مصرف خانوارها همچنان زیر سایه تورم و نااطمینانی قرار دارد و بازگشت به الگوهای عادی، بیش از هر چیز به ثبات اقتصادی و مهار تورم وابسته است.

خبرنگار: مهسا ثنایی فر